Στη χθεσινή του συνέντευξη στον ΣΚΑΪ, ο Πρωθυπουργός υποστήριξε ότι το Σύνταγμα του 1975 «ανήκει στον περασμένο αιώνα» και ότι οφείλει να προσαρμοστεί σε σύγχρονες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή και η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η διατύπωση αυτή δεν είναι απλώς πρόχειρη· είναι πολιτικά παραπλανητική και θεσμικά επικίνδυνη. Γιατί συγχέει —σκόπιμα ή όχι— τη διαχρονικότητα του Συντάγματος με την επικαιρότητα της κυβερνητικής ατζέντας.
Η πρώτη και στοιχειώδης αποκατάσταση της αλήθειας είναι ότι το ελληνικό Σύνταγμα δεν έμεινε αμετάβλητο στον χρόνο. Έχει αναθεωρηθεί τέσσερις φορές, με τελευταία το 2019. Άρα δεν πρόκειται για ένα «κειμήλιο» του 20ού αιώνα, αλλά για ένα ζωντανό θεσμικό κείμενο που έχει ήδη ενσωματώσει κρίσιμες πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές.
Όμως ακόμη κι αν δεν είχε αναθεωρηθεί ποτέ, το επιχείρημα περί «παλαιότητας» θα παρέμενε έωλο. Το Σύνταγμα δεν είναι εγχειρίδιο δημόσιας πολιτικής ούτε κατάλογος τρεχουσών προτεραιοτήτων. Είναι το θεμελιώδες καταστατικό κείμενο του πολιτεύματος.
Τα Συντάγματα δεν ξεπερνιούνται — εκτός αν αλλάξει το πολίτευμα
Κανένα Σύνταγμα δεν «παλιώνει» επειδή περνούν τα χρόνια. Ξεπερνιέται μόνο όταν δεν αντιστοιχεί πλέον στο πολίτευμα που ρυθμίζει. Το ισχύον Σύνταγμα της Γαλλίας υιοθετήθηκε το 1958 και εξακολουθεί να αποτελεί τη βάση της Πέμπτης Δημοκρατίας. Δεν θεωρείται «παρωχημένο» επειδή γράφτηκε πριν από την ψηφιακή εποχή.
Αντίστοιχα, το ελληνικό Σύνταγμα αντιστοιχεί στην περίοδο της Μεταπολίτευσης, δηλαδή στη Δημοκρατία που οικοδομήθηκε μετά τη δικτατορία. Ο μόνος λόγος για εκ βάθρων συνταγματική αλλαγή θα ήταν μια πολιτειακή μεταβολή — για παράδειγμα, η μετάβαση από προεδρευόμενη σε προεδρική Δημοκρατία. Τίποτε τέτοιο δεν τίθεται στο τραπέζι. Άρα η ρητορική περί «ξεπερασμένου Συντάγματος» στερείται θεσμικού νοήματος.
Το Σύνταγμα δεν είναι λεξικό της επικαιρότητας
Η ιδέα ότι το Σύνταγμα πρέπει να «περιλαμβάνει» την Τεχνητή Νοημοσύνη, την κλιματική κρίση ή άλλες σύγχρονες προκλήσεις είναι θεμελιωδώς λανθασμένη. Τα Συντάγματα δεν καταγράφουν τεχνολογικές ή κοινωνικές μόδες. Ορίζουν αρχές, δικαιώματα και όρια εξουσίας.
Το ελληνικό Σύνταγμα κατοχυρώνει το δικαίωμα στο φυσικό περιβάλλον. Άρα, αν μια κυβέρνηση ήθελε πραγματικά να προστατεύσει το περιβάλλον, διέθετε —και διαθέτει— πλήρη συνταγματικά εργαλεία. Το ίδιο ισχύει για το προσωπικό απόρρητο και την προστασία των επικοινωνιών. Κι όμως, αυτές οι συνταγματικές εγγυήσεις δεν εμπόδισαν τις υποκλοπές μέσω της ΕΥΠ και του Predator. Όχι επειδή το Σύνταγμα «δεν προέβλεψε την τεχνολογία», αλλά επειδή παραβιάστηκε.
Οι νόμοι υπάρχουν για την επικαιρότητα — όχι το Σύνταγμα
Για την κλιματική πολιτική, την Τεχνητή Νοημοσύνη, τη ρύθμιση της αγοράς ή τις νέες μορφές εγκληματικότητας, υπάρχει η νομοθετική εξουσία. Όποια κυβέρνηση θέλει, μπορεί να φέρει νόμους στη Βουλή. Για τα αδικήματα, υπάρχουν οι Ποινικοί Κώδικες — οι ίδιοι που τροποποιούνται διαρκώς, συχνά με πρόχειρες τροπολογίες της τελευταίας στιγμής, κατά παράβαση του ίδιου του Συντάγματος.
Το να φορτώνεται το Σύνταγμα με όρους της επικαιρότητας δεν το καθιστά πιο «σύγχρονο». Το αποδυναμώνει. Το μετατρέπει από θεσμικό θεμέλιο σε ευάλωτο πεδίο πολιτικών πειραματισμών.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι το Σύνταγμα — είναι η εξουσία
Σε κάθε περίπτωση, το Σύνταγμα δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνεται πρόσχημα για φωτογραφικές ρυθμίσεις: για απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων, για ελέγχους στη Δικαιοσύνη, για υπονόμευση των ανεξάρτητων Αρχών, για κομματικό έλεγχο του κράτους και των ελεγκτικών μηχανισμών.
Αν κάτι χρειάζεται αλλαγή, δεν είναι το Σύνταγμα. Είναι η στάση των πολιτικών απέναντί του. Να πάψουν να το επικαλούνται ρητορικά και να το παραβιάζουν στην πράξη. Να πάψουν να το «εκσυγχρονίζουν» στα λόγια, ενώ το κουρελιάζουν με έργα και παραλείψεις.
Το Σύνταγμα δεν χρειάζεται φτιασίδια. Χρειάζεται σεβασμό.
