Ο Ντόναλντ Τραμπ εξαπέλυσε νέα μετωπική επίθεση κατά της διεθνούς συνεργασίας για το κλίμα, υπογράφοντας διάταγμα που προβλέπει την απόσυρση των ΗΠΑ από 66 οργανισμούς και συνθήκες – σχεδόν οι μισοί εκ των οποίων εντάσσονται στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών.
Στον κατάλογο περιλαμβάνεται και η σύμβαση-πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική αλλαγή (UNFCCC/CNUCC), το θεμελιώδες κείμενο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν όλες οι διεθνείς συμφωνίες για το κλίμα από τη Διάσκεψη του Ρίο το 1992 μέχρι σήμερα.
Από την αποχώρηση από τη Συμφωνία του Παρισιού, στην αποχώρηση από το ίδιο το θεμέλιο
Στη δεύτερη θητεία του, και σχεδόν έναν χρόνο μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο, ο Τραμπ δεν περιορίζεται πια στη Συμφωνία του Παρισιού — από την οποία είχε ήδη αποσύρει τις ΗΠΑ και στο παρελθόν. Τώρα προχωρά ένα βήμα παραπέρα: αποσύρει τη χώρα από την ίδια τη UNFCCC, το πλαίσιο που καθιστά εφικτή την ύπαρξη και λειτουργία όλων των ετήσιων Συνόδων για το Κλίμα (COP).
Κατά την πρώτη προεδρική θητεία του, παρότι αποχώρησε από τη Συμφωνία του Παρισιού, οι ΗΠΑ είχαν παραμείνει στη UNFCCC, διατηρώντας δικαίωμα συμμετοχής στις διαπραγματεύσεις. Η σημερινή κίνηση αλλάζει ριζικά το τοπίο και, όπως επισημαίνουν ειδικοί, συνιστά «μείζον πλήγμα» στην παγκόσμια κλιματική αρχιτεκτονική.
«Μείζον πλήγμα» και «αντιεπιστημονική κυβέρνηση»
Η απόφαση προκάλεσε άμεσες αντιδράσεις από επιστημονικούς και πολιτικούς φορείς σε όλο τον κόσμο. Ο αναλυτής Λι Σούο του Asia Society Policy Institute έκανε λόγο για «κομματιασμό της δύσκολα κερδισμένης συναίνεσης» και για τη μεγαλύτερη πρόκληση των παγκόσμιων προσπαθειών για το κλίμα μετά την υιοθέτηση της Συμφωνίας του Παρισιού.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η Ρέιτσελ Κλίτους, από την οργάνωση Union of Concerned Scientists, χαρακτήρισε την κίνηση «νέα ένδειξη μιας αυταρχικής και αντιεπιστημονικής κυβέρνησης», που —όπως υποστηρίζει— θυσιάζει την ευημερία του πληθυσμού και αποσταθεροποιεί τη διεθνή συνεργασία.
Νομικές αμφισβητήσεις και συνταγματικό κενό
Το διάταγμα αναμένεται να δεχθεί ισχυρή νομική πρόκληση. Το αμερικανικό Σύνταγμα προβλέπει ότι η ένταξη των ΗΠΑ σε διεθνείς συμβάσεις απαιτεί έγκριση των δύο τρίτων της Γερουσίας· όμως δεν είναι εξίσου σαφές ως προς τη διαδικασία αποχώρησης.
Η νομικός Τζιν Σου, από το Κέντρο για τη Βιοποικιλότητα, υπογραμμίζει ότι η αποχώρηση από τη UNFCCC «είναι ριζικά διαφορετική» από την προηγούμενη αποχώρηση από τη Συμφωνία του Παρισιού. Εκτιμά ότι ο πρόεδρος δεν μπορεί μονομερώς να αποσύρει τη χώρα από συνθήκη που εγκρίθηκε από τη Γερουσία και προαναγγέλλει νομικές κινήσεις για να αποδειχθεί το παράνομο της απόφασης.
Στο στόχαστρο και η διακυβερνητική επιστήμη για το κλίμα
Το διάταγμα δεν περιορίζεται στη UNFCCC. Προβλέπει επίσης αποχώρηση από την Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC/GIEC) — τον διεθνή επιστημονικό οργανισμό αναφοράς για τα δεδομένα και τις εκθέσεις γύρω από την κλιματική κρίση. Παράλληλα, αποχώρηση προβλέπεται και από οργανισμούς που συνδέονται με την ανανεώσιμη ενέργεια, την προστασία της φύσης και τους υδάτινους πόρους, όπως η Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Νερό.
«Η μεγαλύτερη απάτη της ιστορίας»: η ρητορική σύγκρουση του Τραμπ με την επιστήμη
Η σύγκρουση του Τραμπ με την κλιματική επιστήμη δεν είναι νέα. Τον περασμένο Σεπτέμβριο, από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, χαρακτήρισε την υπερθέρμανση του πλανήτη «τη μεγαλύτερη απάτη της ιστορίας» και εξύμνησε τον «καθαρό και μεγαλειώδη άνθρακα». Η νέα απόφαση έρχεται να μεταφράσει τη ρητορική αυτή σε θεσμικό επίπεδο, αποσυνδέοντας την Ουάσιγκτον από τους βασικούς πυλώνες της πολυμερούς συνεργασίας.
Πέρα από το κλίμα: επιθέσεις σε στόχους βιώσιμης ανάπτυξης και δικαιώματα
Στο στόχαστρο της κυβέρνησης δεν βρίσκονται μόνο οι κλιματικές πολιτικές. Η απόφαση συνοδεύεται από αποχώρηση από το Ταμείο του ΟΗΕ για τον Πληθυσμό (UNFPA), τον οργανισμό UN Women, καθώς και τη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη (UNCTAD). Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο κατηγόρησε τους οργανισμούς αυτούς ότι προωθούν «προοδευτική ιδεολογία», αναφερόμενος μεταξύ άλλων στις εκστρατείες για την ισότητα των φύλων και την «κλιματική ορθοδοξία».
«Πρώτα η Αμερική»: συνέχεια μιας στρατηγικής αποδέσμευσης
Η απόφαση εντάσσεται στη στρατηγική «America First» που εφαρμόζεται εκ νέου μετά την επιστροφή Τραμπ στην εξουσία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι αποχωρήσεις από την UNESCO και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, καθώς και οι μεγάλες περικοπές στην αμερικανική εξωτερική βοήθεια, που έχουν επηρεάσει οργανισμούς όπως η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα.
Η διεθνής αντίδραση: ανησυχία στην Ευρώπη
Ο ευρωπαίος επίτροπος για το κλίμα Βόπκε Χούκστρα χαρακτήρισε «λυπηρή και ατυχή» την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη UNFCCC, υπενθυμίζοντας ότι η σύμβαση αποτελεί τον βασικό πυλώνα της παγκόσμιας δράσης για το κλίμα, συγκεντρώνοντας κράτη γύρω από στόχους μείωσης εκπομπών και προσαρμογής στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Ένα κρίσιμο σταυροδρόμι για την παγκόσμια κλιματική διακυβέρνηση
Η απόφαση της μεγαλύτερης οικονομίας του πλανήτη και δεύτερης μεγαλύτερης πηγής εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου δημιουργεί έντονο προβληματισμό για το μέλλον της πολυμερούς κλιματικής διακυβέρνησης. Ανοίγει ταυτόχρονα νέα κεφάλαια νομικής αντιπαράθεσης εντός των ΗΠΑ και πολιτικών ανακατατάξεων διεθνώς.
Την ώρα που η επιστημονική συναίνεση για την κλιματική κρίση ενισχύεται και οι επιπτώσεις γίνονται ολοένα πιο ορατές, η αποχώρηση των ΗΠΑ από το θεμέλιο πλαίσιο της παγκόσμιας δράσης δεν αποτελεί μόνο θεσμικό προηγούμενο — λειτουργεί και ως πολιτικό μήνυμα: η διεθνής συνεργασία για το κλίμα βρίσκεται μπροστά σε μία από τις δυσκολότερες δοκιμασίες της.
H λίστα με τους 66 οργανισμούς από τους οποίους αποσύρονται οι ΗΠΑ
- 24/7 Carbon-Free Energy Compact
- Colombo Plan Council
- Commission for Environmental Cooperation
- Education Cannot Wait
- European Centre of Excellence for Countering
- Forum of European National Highway Research Laboratories
- Freedom Online Coalition
- Global Community Engagement and Resilience Fund
- Global Counterterrorism Forum
- Global Forum on Cyber Expertise
- Global Forum on Migration and Development
- Inter-American Institute for Global Change Research
- Intergovernmental Forum on Mining, Minerals, Metals and Sustainable Development
- Intergovernmental Panel on Climate Change
- Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services
- International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property
- International Cotton Advisory Committee
- International Development Law Organization
- International Energy Forum
- International Federation of Arts Councils and Culture Agencies
- International Institute for Democracy and Electoral Assistance
- International Institute for Justice and the Rule of Law
- International Lead and Zinc Study Group
- International Renewable Energy Agency
- International Solar Alliance
- International Tropical Timber Organization
- International Union for Conservation of Nature
- Pan American Institute of Geography and History
- Partnership for Atlantic Cooperation
- Regional Cooperation Agreement on Combating Piracy and Armed Robbery Against Ships in Asia
- Regional Cooperation Council
- Renewable Energy Policy Network for the 21st Century
- Science and Technology Center in Ukraine
- Secretariat of the Pacific Regional Environment Programme
- Venice Commission of the Council of Europe
- U.N. Department of Economic and Social Affairs
- U.N. Economic and Social Council (ECOSOC) — Economic Commission for Africa
- ECOSOC — Economic Commission for Latin America and the Caribbean
- ECOSOC — Economic and Social Commission for Asia and the Pacific
- ECOSOC — Economic and Social Commission for Western Asia
- International Law Commission
- International Residual Mechanism for Criminal Tribunals
- International Trade Centre
- Office of the Special Adviser on Africa
- Office of the Special Representative of the Secretary-General for Children in Armed Conflict
- Office of the Special Representative of the Secretary-General on Sexual Violence in Conflict
- Office of the Special Representative of the Secretary-General on Violence Against Children
- Peacebuilding Commission
- Peacebuilding Fund
- Permanent Forum on People of African Descent
- U.N. Alliance of Civilizations
- U.N. Collaborative Programme on Reducing Emissions From Deforestation and Forest Degradation in Developing Countries
- U.N. Conference on Trade and Development
- U.N. Democracy Fund
- U.N. Energy
- U.N. Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women
- U.N. Framework Convention on Climate Change
- U.N. Human Settlements Programme
- U.N. Institute for Training and Research
- U.N. Oceans
- U.N. Population Fund
- U.N. Register of Conventional Arms
- U.N. System Chief Executives Board for Coordination
- U.N. System Staff College
- U.N. Water
- U.N. University
