Στην εποχή της απόλυτης ψηφιοποίησης, ο έρωτας δεν γεννιέται πια μόνο σε καφέ, χώρους εργασίας ή τυχαίες συναντήσεις. Αναζητείται –και συχνά καλλιεργείται– μέσα από οθόνες, εφαρμογές γνωριμιών και social media. Εκεί όπου η υπόσχεση της συντροφικότητας είναι άμεση και παγκόσμια, αναπτύσσεται παράλληλα μια από τις πιο ύπουλες μορφές εγκλήματος της ψηφιακής εποχής: οι διαδικτυακές ερωτικές απάτες.
Πίσω από τα ρομαντικά μηνύματα, τις φωτογραφίες «ιδανικών» συντρόφων και τις ιστορίες ζωής που μοιάζουν βγαλμένες από σενάριο, κρύβονται οργανωμένα δίκτυα εξαπάτησης. Το FBI καταγράφει κάθε χρόνο δεκάδες χιλιάδες θύματα. Μόνο το 2022, περισσότεροι από 24.000 Αμερικανοί εξαπατήθηκαν μέσω romance scams, με τις συνολικές οικονομικές απώλειες να ξεπερνούν το 1 δισεκατομμύριο δολάρια. Πρόκειται για ένα φαινόμενο μαζικό, συστηματικό και διεθνές, που αξιοποιεί την ανθρώπινη ανάγκη για επαφή και εμπιστοσύνη.
Η Δυτική Αφρική ως παγκόσμιος κόμβος ψηφιακής απάτης
Στο επίκεντρο αυτής της σκοτεινής οικονομίας βρίσκονται χώρες της Δυτικής Αφρικής, κυρίως η Νιγηρία και η Γκάνα. Οι διαβόητοι «Yahoo Boys» και «Sakawa Boys» έχουν γίνει σχεδόν μυθικές φιγούρες, τόσο για τις διωκτικές αρχές όσο και για τη λαϊκή κουλτούρα των χωρών τους. Πρόκειται για νεαρούς που αξιοποιούν το διαδίκτυο για να στοχεύσουν θύματα κυρίως από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, εκμεταλλευόμενοι την απόσταση, την ανωνυμία και την ψηφιακή αφέλεια.
Μια πρόσφατη έρευνα του Suleman Lazarus, επισκέπτη καθηγητή στο Mannheim Centre for Criminology του London School of Economics, φωτίζει μια λιγότερο ορατή πτυχή του φαινομένου. Πολλοί από τους δράστες δεν αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους απλώς ως εγκληματίες, αλλά ως «εκδικητές» της ιστορίας. Θεωρούν ότι ανακτούν –με παράνομους αλλά, στα μάτια τους, ηθικά δικαιολογημένους τρόπους– πλούτο που η Δύση αφαίρεσε από την Αφρική κατά την αποικιοκρατική περίοδο.
Όταν η απάτη γίνεται αφήγηση επιτυχίας
Αυτή η ιδεολογική αυτοδικαίωση ενισχύεται από τη νιγηριανή pop κουλτούρα. Σε τραγούδια, βίντεο κλιπ και social media, οι Yahoo Boys συχνά παρουσιάζονται ως έξυπνοι, ευρηματικοί και οικονομικά επιτυχημένοι νέοι. Όχι ως περιθωριακοί εγκληματίες, αλλά ως άνθρωποι που «έμαθαν το παιχνίδι» και το γύρισαν υπέρ τους. Η απάτη μετατρέπεται έτσι από έγκλημα σε αφήγηση κοινωνικής ανόδου, σε έναν κόσμο με περιορισμένες ευκαιρίες.
Το κοινωνιολογικό προφίλ των δραστών
Η έρευνα του Lazarus αποτυπώνει με σαφήνεια το ποιοι βρίσκονται πίσω από τις οθόνες:
- Το 81,7% των δραστών είναι κάτω των 26 ετών.
- Το 74% είναι φοιτητές πανεπιστημίου.
- Το 60% χρησιμοποιεί iPhone για τη δράση του, στοιχείο που υπογραμμίζει τη σύνδεση τεχνολογίας και εγκλήματος.
- Σχεδόν το 50% των απατών εξελίσσεται μέσω Facebook.
- Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι δράστες εμφανίζονται ως λευκοί Αμερικανοί (46%), στρατιωτικοί (12%) ή λευκοί Ευρωπαίοι (10%).
- Το 70% των θυμάτων είναι γυναίκες.
Η μεθοδολογία είναι σχεδόν πάντα ίδια και σχολαστικά δομημένη. Δημιουργούνται πειστικά προφίλ, καλλιεργείται σταδιακά συναισθηματικός δεσμός και, όταν εδραιωθεί η εμπιστοσύνη, εμφανίζεται μια «έκτακτη ανάγκη»: ιατρικά έξοδα, μπλοκαρισμένοι λογαριασμοί, χρήματα για εισιτήρια ώστε να πραγματοποιηθεί επιτέλους η πολυπόθητη συνάντηση.
Από την εκμετάλλευση στην επίδειξη πλούτου
Σε αντίθεση με το αφήγημα της ανάγκης που παρουσιάζουν στα θύματά τους, τα χρήματα που αποσπούν σπάνια κατευθύνονται σε βασικές ανάγκες. Συχνά μετατρέπονται σε μέσα επίδειξης πλούτου, πολυτελή gadgets, ακριβά αυτοκίνητα ή χρηματοδότηση άλλων παράνομων δραστηριοτήτων. Η απάτη γίνεται τρόπος ζωής, ενταγμένος σε ένα ευρύτερο κύκλωμα ψηφιακού εγκλήματος.
Ένα έγκλημα με βαθιές κοινωνικές ρίζες
Οι διαδικτυακές ερωτικές απάτες δεν είναι απλώς οικονομικό έγκλημα. Αποτελούν ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, όπου συναντώνται η παγκόσμια ανισότητα, η αποικιοκρατική μνήμη, η ανεργία των νέων και η ανεξέλεγκτη ψηφιακή επικοινωνία. Γι’ αυτό και η αντιμετώπισή τους δεν μπορεί να είναι μόνο κατασταλτική.
Οι έρευνες προσφέρουν πολύτιμα δεδομένα για πιο στοχευμένες πολιτικές: αυστηρότερη ρύθμιση των πλατφορμών, καλύτερους μηχανισμούς εντοπισμού ψεύτικων προφίλ και διεθνή συνεργασία των αρχών. Ταυτόχρονα, κρίσιμος παραμένει ο ρόλος της ενημέρωσης των χρηστών.
Ψηφιακή εγρήγορση σε έναν κόσμο διαδικτυακού έρωτα
Σε έναν κόσμο όπου η αγάπη μπορεί να ξεκινήσει με ένα swipe ή ένα μήνυμα, η ευαισθητοποίηση είναι η πρώτη γραμμή άμυνας. Η γνώση των ενδείξεων μιας απάτης, η δυσπιστία απέναντι σε υπερβολικά ρομαντικές υποσχέσεις και η προσοχή στην ανταλλαγή προσωπικών και οικονομικών πληροφοριών αποτελούν βασικά εργαλεία αυτοπροστασίας.
Ο ψηφιακός έρωτας δεν είναι από μόνος του απειλή. Όμως, χωρίς κριτική σκέψη και ενημέρωση, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε παγίδα – με συναισθηματικό και οικονομικό κόστος που συχνά αργεί να επουλωθεί.