Του Βαγγέλη Βιτζηλαίου*
Η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην αμερικανική προεδρία αποτέλεσε αναμφίβολα το σημαντικότερο γεγονός του 2025, μιας εξέλιξης που όπως αναμενόταν τόσο από την πρώτη του θητεία στον Λευκό Οίκο (2017-2020) όσο και από τις προεκλογικές του εξαγγελίες θα επεφύλασσε σημαντική αλλαγή συσχετισμών και ευρύτερες αναδιατάξεις σε παγκόσμιο γεωπολιτικό και οικονομικό επίπεδο. Ο πλανήτης εμφανίζεται να βρίσκεται ενώπιον του τέλους μιας σειράς βεβαιοτήτων, στις οποίες είχε συνηθίσει εδώ και πολλές δεκαετίες.
Στο γεωπολιτικό επίπεδο, όπως καταγράφεται και στην πρόσφατα δημοσιευθείσα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας (National Security Strategy) από τη μία πλευρά υπό το δόγμα Πρώτα η Αμερική (America First), ο Αμερικανός πρόεδρος θέλησε διαρκώς να στέλνει ένα μήνυμα μη παρεμβατισμού των Ηνωμένων Πολιτειών σε υποθέσεις που δεν αφορούν άμεσα την υπερδύναμη, δίνοντας έμφαση στο Δυτικό Ημισφαίριο -αναβιώνοντας το Δόγμα Μονρόε. Η μη παρεμβατικότητα της Αμερικής όμως δεν καταγράφηκε στις περιπτώσεις της Ουκρανίας και της Γάζας, για παράδειγμα, δείχνοντας μία αγωνιώδη προσπάθεια του Τραμπ να (αυτό)αποκαλείται ως «Πρόεδρος της Ειρήνης», ακολουθώντας το δόγμα «Ειρήνη διά της Ισχύος». Ασφαλώς, στο Δυτικό Ημισφαίριο η παρεμβατικότητα είναι ιδιαίτερα εμφανής, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπως αυτή της Βενεζουέλας στην οποία ο Αμερικανός πρόεδρος έχει απειλήσει ακόμη και με στρατιωτική επέμβαση σε περίπτωση μη παραίτησης του προέδρου Μαδούρο.
Μέσα από το τραμπικό πρίσμα η παγκόσμια τάξη αποτελεί ένα διαρκές παίγνιο μηδενικού αθροίσματος με νικητές, ηττημένους και κλιμακούμενες εντάσεις. Ταυτόχρονα, μετέτρεψε τις διεθνείς επαφές και συνομιλίες με μίνιμουμ όρους ευπρέπειας όπως αρμόζει σε συναντήσεις ηγετών χωρών ή σε διπλωματικές συνεννοήσεις, σε σόου σε απευθείας μετάδοση από τον Λευκό Οίκο με λεκτικές επιθέσεις απέναντι σε ομολόγους του από άλλες χώρες (βλ. Ζελένσκι).
Στο πεδίο της παγκόσμιας οικονομίας και ιδιαίτερα του εμπορίου, η «Ημέρα Απελευθέρωσης» στις 2 Απριλίου που ενεργοποίησε την επιβολή δασμών σε πάνω από 90 χώρες του πλανήτη από την αμερικανική κυβέρνηση και σηματοδότησε μια εντυπωσιακή επιστροφή του οικονομικού εθνικισμού του 19ου αιώνα και της χρήσης του προστατευτισμού τόσο ως δημοσιονομικού εργαλείου (έσοδα) όσο και ως μοχλού διαπραγματεύσεων (για επίτευξη εμπορικών και οικονομικών συμφωνιών), θυμίζοντας την τραυματική εποχή του Μεσοπολέμου. Η σταθερά του φιλελεύθερου εμπορίου, της συνεργασίας της πολυμέρειας -συμπεριλαμβανομένης και της νεοφιλελεύθερης ατζέντας της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον- που προωθούσε επί δεκαετίες η Αμερική, πλέον έχει δώσει τη θέση της σε μία συνεχή διαπραγμάτευση με όρους ισχύος.
Άλλη μία μεταπολεμική βεβαιότητα που τερματίστηκε ήταν η στενή σχέση συνεργασίας μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρώπης. Το ζήτημα της Ουκρανίας και η απροθυμία του Λευκού Οίκου να συνεχίσει την οικονομική στήριξη άμυνας της χώρας έφερε την Ευρωπαϊκή Ένωση σε μία αμήχανη θέση και σε αδιέξοδο. Η Γηραιά Ήπειρος συνειδητοποίησε ότι πλέον είναι «μόνη της», χωρίς τη σχέση εξάρτησης από τις ΗΠΑ κυρίως στον τομέα Άμυνας και Ασφάλειας. Aντίθετα, η σχέση Ουάσιγκτον – Μόσχας δεν θυμίζει σε τίποτα ψυχροπολεμικό σκηνικό, αφού η προσωπική σχέση Τραμπ – Πούτιν αφήνει διαρκώς ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας και συνεννόησης.
Σε ό,τι αφορά τη σχέση με την Κίνα, τόσο οι πρόσφατες εξελίξεις όσο και οι αναφορές της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ δείχνουν, σε αυτή τη συγκυρία, μία εκτόνωση, μία απομάκρυνση από την κατά μέτωπο αντιπαράθεση των δύο υπερδυνάμεων. Τον περασμένο Οκτώβριο εξάλλου επιτεύχθηκε μία προσωρινή έστω εμπορική συμφωνία-ανακωχή μεταξύ των δύο πλευρών, απομακρύνοντας το ενδεχόμενο ενός εμπορικού πολέμου παρόμοιου με αυτόν της πρώτης θητείας Τραμπ το 2018. Ενδεχομένως ο Λευκός Οίκος να αναγνωρίζει ότι η εντονότερη αντιπαράθεση με το Πεκίνο δεν ωφελεί περισσότερο σε σχέση με την εξεύρεση μιας χρυσής εμπορικής τομής, την ώρα που το Πεκίνο εμφανίζει ρεκόρ εμπορικού πλεονάσματος (πάνω από 1 τρισ. δολάρια το ενδεκάμηνο) παρά τους αμερικανικούς δασμούς.
H εκλογή Τραμπ και οι πολιτικές επιλογές του επιβεβαιώνουν την ύπαρξη ενός πολυπολικού κόσμου και ένα διεθνές περιβάλλον έντονης ρευστότητας, με τη διεθνή συνεργασία, τους διεθνείς οργανισμούς και το διεθνές δίκαιο να έχουν υπονομευθεί και «τραυματιστεί» σημαντικά. Οι προκλήσεις της νέας χρονιάς αλλά και των επόμενων ετών συνδέονται αναπόφευκτα με τη στρατηγική και τις τακτικές του Αμερικανού προέδρου, ο οποίος αναμφίβολα θέλει να αφήσει ισχυρή παρακαταθήκη στις ΗΠΑ και σε όλο τον πλανήτη με το δόγμα MAGA (Make America Great Again), επηρεάζοντας και άλλες πολιτικές δυνάμεις, όπως την Ακροδεξιά στην Ευρώπη, την οποία επιχειρεί διαρκώς να ενισχύει, εντείνοντας τον κατακερματισμό εντός ΕΕ.
Ωστόσο, πέρα από τις βεβαιότητες που τερμάτισε ο Αμερικανός πρόεδρος σε διεθνές επίπεδο, υπάρχουν πολλαπλές αβεβαιότητες για εκείνον στο εσωτερικό της χώρας του. Ποια θα είναι η πορεία της οικονομίας και πώς θα επηρεαστεί ο μέσος Αμερικανός και οι κοινωνικές ομάδες από τις επιπτώσεις της δασμολογικής του πολιτικής; Πώς θα διαχειριστεί τις εστίες αναταραχής στην αμερικανική κοινωνία τόσο με τους μετανάστες όσο και με τους πολίτες που αντιδρούν στις πολιτικές επιλογές του;
H μεσοπρόθεσμη απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα είναι πολύ πιθανό να επηρεάσει τις επιλογές του Τραμπ και στην εξωτερική του πολιτική. Σε κάθε περίπτωση, οι αντισυμβατικές επιλογές του Αμερικανού προέδρου είναι σίγουρο ότι θα συνεχιστούν με στόχο πάντα μια πιο ισχυρή διαπραγματευτική θέση στις επιδιώξεις του (και) σε διεθνές επίπεδο. Το αν θα κερδίσει από το τζογάρισμα αυτό, θα φανεί σύντομα.
* Βαγγέλης Βιτζηλαίος, Συντονιστής Κύκλου Διεθνών & Ευρωπαϊκών Αναλύσεων Ινστιτούτου ΕΝΑ, υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιώς
