Αποχαιρετισμός στα όπλα: Από την άγρια Δύση στο κράτος του νόμου

Γράφει η Σοφία Βιδάλη, τ. Καθηγήτρια Παντείου

H υπόθεση στα Βορίζια σε συνδυασμό με τα εξαγγελθέντα μέτρα για την οπλοφορία και την οπλοχρησία ανοίγει μια συζήτηση που συγκυριακά έρχεται στην επικαιρότητα και που μένει ανολοκλήρωτη. Ως γνωστόν κατά καιρούς εμφανίζονται διάφοροι θιασώτες της απελευθέρωσης της οπλοφορίας και οπλοχρησίας που εμπνέονται από την κουλτούρα της άγριας Δύσης, δηλαδή των αποίκων που εξαφάνισαν τις κοινότητες των ιθαγενών στην Β. Αμερική, ενίσχυσαν και διόγκωσαν το εμπόριο σκλάβων και κυριάρχησαν μετεξελισσόμενοι σε μια ιδιότυπη αστική τάξη -άγνωστη στην Ευρώπη- που προέκυψε από απογραφή των 500 εύπορων οικογενειών που είχαν τον έλεγχο των κοινοτήτων τους. Από εκεί έρχεται το αμερικανικό μοντέλο που εμπνέει αρκετούς στη χώρα μας.

Εδώ πάλι η οπλοφορία ανήκει στο κράτος. Η διάσημη ιστορία μας με τους κλέφτες και τους αρματολούς συσκοτίζει στην εκλαϊκευμένη αφήγησή της το γεγονός, ότι οι ομάδες αυτές οπλοφόρων ήταν πάροχοι υπηρεσιών ασφάλειας (έτσι θα τους λέγαμε σήμερα) και ότι προσλαμβάνονταν από το Οθωμανικό Κράτος για να εξασφαλίζουν την κυριαρχία του, να πλαισιώνουν τη συλλογή φόρων και να αστυνομεύουν τη δύσβατη χώρα. Σε άλλες περιοχές της Ευρώπης συνέβαιναν τα ανάλογα: Στην Ευρώπη υπήρχε πάντα μια μορφή κρατικής οργάνωσης δηλαδή υπερέχουσας βούλησης (ακόμα και επι φεουδαρχίας), ενώ στις ΗΠΑ ήταν οι κοινότητες των αποίκων που σταδιακά συγκροτήθηκαν σε οργανωμένο κρατικό μόρφωμα και ζούσαν υπό τον φόβο και την απειλή του εξωτερικού εχθρού, δηλαδή των ιθαγενών. Οι δύο καταγωγές του τρόπου με τον οποίο δομήθηκε η σχέση των ανθρώπων με τα όπλα, σε μια εποχή που σχηματιζόταν σταδιακά το σύγχρονο κράτος είναι πολύ διδακτικές και εξηγεί γιατί ιστορικά απαγορεύεται ή επιτρέπεται η οπλοφορία και η οπλοχρησία.

Σε πολλά μέρη της Ευρώπης όμως, από την χώρα των Βάσκων, έως την Κορσική και τη Σαρδηνία έως τη Σικελία και την Κρήτη, τα όπλα σε μια εποχή που το Κράτος ήταν σχεδόν μόνον συλλέκτης φόρων και ταυτόχρονα επέβαλε πλήθος άλλων περιορισμών στις τοπικές κοινωνίες, εκεί η χρήση όπλων για την επίλυση ιδιωτικών διαφορών και ζητημάτων τιμής, όπως την αντιλαμβάνονταν οι άνθρωποι, πήρε άλλες διαστάσεις.

Το έθιμο της αντεκδίκησης, της Βεντέτας δηλαδή, έγινε ένα μέσον διασφάλισης όχι μόνον της τιμής αλλά της ηγεμονίας μιας οικογένειας ενός σογιού σε μια περιοχή, ηγεμονία που γινόταν ανεκτή από την κρατική εξουσία στις αυτοκρατορίες ως το τέλος του 19^ου αιώνα.

Η Βεντέτα ως έγκλημα και η βία για τη βία

Η Βεντέτα κυριάρχησε για μεγάλο διάστημα στις κοινωνίες αυτές. Ταυτόχρονα συχνά η οπλοφορία και η παροχή υπηρεσιών ασφάλειας από τις ομάδες οπλοφόρων που προαναφέραμε (Αρματολοί κλπ), όταν άλλαζαν οι συνθήκες μετεξελισσόταν σε αντάρτικη πρακτική μια που πλαισίωνε επαναστατικά κινήματα και εξεγέρσεις. Η εμφάνιση και εμπέδωση της κυριαρχίας του Κράτους Έθνους με τον Εθνικό Στρατό του και την Κρατική- Δημόσια Αστυνομία έριξε στην ανεργία τις ομάδες αυτές, άλλαξε σταδιακά (όχι αναίμακτα) τους τρόπους επίλυσης των ιδιωτικών διαφορών και δημιουργήθηκε αυτό που ορίζουμε σήμερα έννομη τάξη.

Η χρήση όπλων από ιδιώτες έγινε παράνομη πια: Δεν εξαφανίστηκε προφανώς, αλλά κατέληξε να χαρακτηρίζει ιδίως τον οργανωμένο υποκόσμο των αστικών κέντρων, μια που οι ληστές της υπαίθρου εξαφανίστηκαν, το αντάρτικο πόλης και κάποιους μεμονωμένους παράνομους. Εξακολούθησε όμως να ταυτίζεται με τον ανδρισμό κάποιων κοινωνικών ομάδων. Σε όλα αυτά τα χρόνια μεγάλη συμβολή στη χρήση όπλων είχαν βέβαια οι πόλεμοι, το κύρος των στρατιωτικών επαγγελμάτων κα.

Σήμερα ξέρουμε πια ότι η χρήση όπλων από ιδιώτες δεν έχει καμία ένδοξη κοινωνική πλευρά. Αλλά και η χρήση όπλων από τα σώματα ασφαλείας πολύ συχνά υπερβαίνει καταχρηστικά το σκοπό της. Η κουλτούρα ανδρισμού (γιατί είναι κυρίως ανδρικό σπόρ) που ταυτίζει τον άνδρα με καου- μποϋ των παιδικών μας χρόνων και των ψυχροπολεμικών ταινιών, η οποία έχει εξαπλωθεί και κυριαρχεί έχει κρατήσει τη φόρμα ενός παρελθόντος που έφυγε ανεπιστρεπτί.

Σήμερα ξέρουμε ότι οι μεγάλοι και πραγματικοί εγκληματίες κινούνται στο χώρο της οικονομίας, ότι η χρήση βίας από μέλη της μαφίας και άλλων εγκληματικών οργανώσεων νέας γενιάς δεν γίνεται πάντα για αντίποινα ή για να επιβληθεί η τήρηση ενός συμβολαίου, αλλά επειδή επικρατεί η λατρεία του θανάτου, του άλλου, η βία για τη βία, η απαξίωση της ανθρώπινης ζωής, που δείχνει το μέγεθος της εξουσίας κάποιου.

Σήμερα ξέρουμε ότι τα όπλα που χρησιμοποιούνται παράνομα, μαζί με τις ατομικές διαφορές συνοδεύουν φορτία λαθραίων και απαγορευμένων, προστατεύουν παράνομες εξορύξεις, παρέχουν ασφάλεια σε παράνομους ισχυρούς, κρατούν σκλάβους χιλιάδες ανθρώπων θύματα εμπορίας ανθρώπων, εκβιάζουν δικαστές και κρατικούς υπαλλήλους. Στο πλαστό ερώτημα και «τι θα κάνω εγώ εάν μπει κλέφτης στο σπίτι», οι απαντήσεις είναι πολλές: από τη δυνατότητα προστασίας με ηλεκτρονικά μέσα ασφάλειας και άλλα, έως το ότι δεν αναλογεί η ζωή ενός ανθρώπου με οποιαδήποτε περιουσία έως το ότι η χρήση του όπλου εξαγριώνει τους δράστες αλλά και το γεγονός έχουμε αναθέσει αυτό το έργο στην αστυνομία κλπ. Η χρήση όπλου από ιδιώτες δεν λύνει το πρόβλημα, απλά μας κάνει εν δυνάμει ανθρωποκτόνους.

Ο έλεγχος των όπλων

Ο έλεγχος των όπλων και ο αφοπλισμός των ιδιωτών είναι προφανώς θεμελιώδης λειτουργία του κράτους, που διασφαλίζει την επιβολή του νόμου και όχι του οποιουδήποτε κατέχει τη δύναμη των όπλων. Αυτό το έχουμε λύσει επί της αρχής ως κοινωνία στην Ευρώπη. Το λαθρεμπόριο όπλων όμως συνιστά μια από τις επικερδέστερες επιχειρήσεις στον κόσμο που τρέφεται από τους πολέμους, την εμπορία ανθρώπων και τα ναρκωτικά κυρίως. Ο έλεγχός του είναι δύσκολος καθώς εκτός των άλλων, η τεχνική της πολυδιάσπασης φορτίων αποτρέπει την αποτελεσματικότητα των αρχών.

Το πρόβλημα όπως φαίνεται από τα παραπάνω είναι σύνθετο. Παραμένει όμως χαρακτηριστικό ότι η χρήση πολεμικών όπλων τύπου καλάσνικοφ είναι χαρακτηριστικό της δράσης εγκληματικών οργανώσεων. Εάν τα πράγματα έχουν έτσι και εάν αυτό που συνέβη στα Βορίζια δεν είναι βεντέτα -που δεν είναι – τότε το στοίχημα για τις αρχές είναι να διερευνηθεί εκτός των άλλων εάν υπήρχε άλλος λόγος που πέρα από τα φαινόμενα οδήγησε σε αυτό το μακελειό.