Τρία χρόνια μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023, η ισραηλινή κοινωνία εξακολουθεί να ζει με τις συνέπειες μιας ημέρας που άλλαξε βίαια την αίσθηση ασφάλειας μιας ολόκληρης χώρας.
Περισσότερο από το ένα τρίτο των Ισραηλινών εμφανίζει συμπτώματα μετατραυματικού στρες, κατάθλιψης ή αγχώδους διαταραχής, ενώ το δημόσιο σύστημα ψυχικής υγείας δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στο μέγεθος των αναγκών. Η επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου δεν αποτελεί πλέον μόνο μια ιστορική ημερομηνία. Για εκατομμύρια ανθρώπους είναι μια εμπειρία που εξακολουθεί να επιστρέφει στο σώμα, στη μνήμη και στην καθημερινότητα.
Η 7η Οκτωβρίου ήταν η αφετηρία του πολέμου που ακολούθησε και μιας περιόδου διαρκούς ανασφάλειας. Η επίθεση, οι νεκροί, οι τραυματίες, οι όμηροι και οι κοινότητες που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους δημιούργησαν ένα συλλογικό τραύμα που δεν περιορίζεται σε όσους βρέθηκαν εκείνη την ημέρα αντιμέτωποι με τους ενόπλους. Η ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση μπήκε σε μια νέα, πολύ πιο βίαιη φάση, με τις συνέπειες να επηρεάζουν ολόκληρες γενιές.
Στις 7 Οκτωβρίου, ένοπλοι της Χαμάς και άλλων παλαιστινιακών οργανώσεων πέρασαν τα σύνορα από τη Γάζα και επιτέθηκαν σε κοινότητες και στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο νότιο Ισραήλ. Περισσότεροι από 1.200 άνθρωποι σκοτώθηκαν και περίπου 250 άνθρωποι απήχθησαν και μεταφέρθηκαν στη Γάζα. Ανάμεσα στους τόπους που συνδέθηκαν με την τραγωδία ήταν και το μουσικό φεστιβάλ Nova, όπου σκοτώθηκαν εκατοντάδες άνθρωποι. Οι Ισραηλινοί όμηροι έγιναν από την πρώτη στιγμή ένα από τα πιο επώδυνα σύμβολα της νέας πραγματικότητας.
Τρία χρόνια αργότερα, όμως, το αποτύπωμα της 7ης Οκτωβρίου δεν μετριέται μόνο στους νεκρούς και στους τραυματίες. Μετριέται και στους ανθρώπους που δυσκολεύονται να κοιμηθούν, φοβούνται τους δυνατούς ήχους, αποφεύγουν κοινωνικές συναναστροφές, εμφανίζουν κρίσεις πανικού ή ξαναζούν επανειλημμένα τις εικόνες της επίθεσης. Για πολλούς, η Γάζα και ο πόλεμος δεν είναι μια μακρινή είδηση στις τηλεοπτικές οθόνες. Είναι μέρος της καθημερινής τους ψυχικής πραγματικότητας.
«Το σώμα θυμάται»
Ο Ρόνεν Σαλέβ νιώθει την επέτειο της 7ης Οκτωβρίου να πλησιάζει πριν ακόμη τη δει στο ημερολόγιο. «Αρχίζεις να τρέμεις. Δεν πρόκειται απλώς για μία ημέρα που περνά και συνεχίζεις τη ζωή σου. Υπάρχουν τάφοι που πρέπει να επισκεφτούμε, οικογένειες που πρέπει να συναντήσουμε. Είναι μια δύσκολη περίοδος και το σώμα το αισθάνεται», λέει.
Τα δύο παιδιά του βρίσκονταν στο μουσικό φεστιβάλ Nova. Η κόρη του, Λιόρ, επέζησε. Ο γιος του, Ροέε, τραυματίστηκε από πυροβολισμούς και νοσηλεύτηκε, ενώ είδε τη σύντροφό του, Μαπάλ Άνταμ, να σκοτώνεται μπροστά στα μάτια του.
Λίγο αργότερα, η σύζυγος του Σαλέβ, Γκαβριέλα, εξαφανίστηκε. Το σώμα της βρέθηκε μέσα σε καμένο αυτοκίνητο μαζί με ένα αποχαιρετιστήριο σημείωμα.
Για την οικογένεια, η 7η Οκτωβρίου δεν τελείωσε ποτέ πραγματικά.
Δύο αυτοκτονίες σε μία οικογένεια
Ο Ροέε εμφάνισε σοβαρά συμπτώματα μετατραυματικού στρες. Οι μεταπτώσεις της διάθεσής του έγιναν εντονότερες και η προσπάθεια επιστροφής στην καθημερινότητα αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολη.
«Ξεκίνησε θεραπεία για να μου κάνει το χατίρι, όχι επειδή πίστευε ότι τη χρειαζόταν. Θεωρούσε ότι ήταν καλά, ότι ήταν δυνατός», θυμάται ο πατέρας του.
Δύο χρόνια μετά τον θάνατο της συντρόφου και της μητέρας του, ο Ροέε δεν άντεξε άλλο. «Ζω, αλλά μέσα μου είμαι νεκρός», έγραψε σε αποχαιρετιστήριο μήνυμα στον λογαριασμό του στο Instagram.
Η ιστορία του είναι ακραία, αλλά αποκαλύπτει μια διάσταση της κρίσης που συχνά μένει πίσω από τους αριθμούς: το τραύμα δεν ακολουθεί πάντοτε μια γραμμική πορεία. Μπορεί να παραμένει για μήνες σε δεύτερο πλάνο και να επιστρέφει με ένταση όταν μια ημερομηνία, ένας ήχος, μια εικόνα ή μια συνάντηση ενεργοποιήσει τη μνήμη.
Μια κοινωνία σε μετατραυματική κατάσταση
Σύμφωνα με στοιχεία των ισραηλινών αρχών που δημοσιεύθηκαν τον Φεβρουάριο του 2025, το 39% των Ισραηλινών εμφάνιζε μέτρια ή σοβαρά συμπτώματα μετατραυματικού στρες, κατάθλιψης, άγχους ή συνδυασμού αυτών των διαταραχών.
Ο αριθμός αντιστοιχεί σε περίπου τρία εκατομμύρια ανθρώπους. Περίπου 600.000 αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα.
Δεν πρόκειται μόνο για επιζώντες της επίθεσης. Είναι άνθρωποι που έζησαν υπό τον φόβο των ρουκετών, οικογένειες ομήρων, κάτοικοι που εγκατέλειψαν τις περιοχές τους, στρατιώτες και εφέδροι, συγγενείς νεκρών και τραυματιών, αλλά και άνθρωποι που επί τρία χρόνια παρακολουθούν έναν πόλεμο να εξελίσσεται χωρίς να βλέπουν την επιστροφή μιας σταθερής καθημερινότητας.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ισραηλινής περίπτωσης είναι ακριβώς αυτή η διάρκεια. Το αρχικό σοκ δεν ακολούθησε μια περίοδο κανονικότητας. Αντίθετα, διαδέχθηκε μια παρατεταμένη κατάσταση πολέμου, εκτοπισμού, απειλών και αβεβαιότητας.
Έτσι, η 7η Οκτωβρίου λειτουργεί πλέον ως ημερομηνία-σύμβολο, αλλά και ως σημείο αναφοράς για μια ολόκληρη περίοδο.
Χρήματα υπάρχουν, προσωπικό δεν υπάρχει
Η χρηματοδότηση της ψυχικής υγείας αυξήθηκε μετά το ξέσπασμα του πολέμου, όμως το βασικό πρόβλημα παραμένει: δεν υπάρχουν αρκετοί επαγγελματίες για να καλύψουν τη ζήτηση.
Η Νόγκα Νταγκάν-Μπουζάγκλο, ερευνήτρια στο think tank Adva Center, επισημαίνει ότι οι αποφάσεις για την ενίσχυση του συστήματος καθυστέρησαν και ότι το Ισραήλ αντιμετωπίζει μια μακροχρόνια κρίση στελέχωσης.
Οι αμοιβές στο δημόσιο σύστημα είναι χαμηλότερες από εκείνες του ιδιωτικού τομέα, ενώ ο φόρτος εργασίας είναι μεγάλος. Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: υπάρχουν περισσότερα χρήματα για την αντιμετώπιση της κρίσης, αλλά όχι αρκετοί άνθρωποι για να προσφέρουν την απαιτούμενη θεραπεία.
Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ασθενείς περιμένουν περισσότερο από έξι μήνες για να ξεκινήσουν ψυχοθεραπεία. Σε ορισμένες περιοχές και για συγκεκριμένες υπηρεσίες, η αναμονή μπορεί να φτάσει ή και να ξεπεράσει τον έναν χρόνο.
Η κρίση επηρεάζει και τους θεραπευτές
Το τραύμα δεν περιορίζεται σε όσους ζητούν βοήθεια. Επηρεάζει και εκείνους που καλούνται να την προσφέρουν.
Έρευνα του Πανεπιστημίου της Χάιφα έδειξε ότι το 84% των ψυχολόγων και θεραπευτών που εργάστηκαν με θύματα της 7ης Οκτωβρίου παρουσίασαν και οι ίδιοι τραυματικά συμπτώματα. Σχεδόν οι μισοί δήλωσαν ψυχικά εξαντλημένοι.
Το φαινόμενο είναι γνωστό στους ειδικούς ως δευτερογενές ή έμμεσο τραύμα: οι επαγγελματίες ακούν καθημερινά περιγραφές φόνων, απαγωγών, βασανισμού, απώλειας και καταστροφής, ενώ παράλληλα ζουν στην ίδια κοινωνία και αντιμετωπίζουν τους ίδιους κινδύνους.
Η πίεση είναι ακόμη μεγαλύτερη στις περιοχές του Βορρά και του Νότου, όπου η πολεμική εμπειρία ήταν εντονότερη και η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας δυσκολότερη.
Από την ψυχοθεραπεία στα φάρμακα
Όταν η πρόσβαση σε θεραπεία καθυστερεί, η φαρμακευτική αγωγή αποτελεί συχνά την πιο άμεσα διαθέσιμη επιλογή.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ισραηλινού υπουργείου Υγείας, οι συνταγές για ηρεμιστικά, υπνωτικά και αντικαταθλιπτικά αυξήθηκαν σημαντικά μετά την 7η Οκτωβρίου, με τις αυξήσεις να κυμαίνονται ανάλογα με την κατηγορία του φαρμάκου.
Η αύξηση αυτή δεν σημαίνει από μόνη της ότι η φαρμακευτική αγωγή είναι λανθασμένη. Αποτυπώνει, όμως, το μέγεθος της ζήτησης για ψυχιατρική και ψυχολογική υποστήριξη και την πίεση που δέχεται το σύστημα.
Για πολλούς ανθρώπους η θεραπεία δεν είναι μια σύντομη παρέμβαση μετά από ένα σοκαριστικό γεγονός. Είναι μια μακρά διαδικασία επανασύνδεσης με μια ζωή που έχει αλλάξει.
Η επέτειος ως νέα δοκιμασία
Η επέτειος μπορεί να λειτουργήσει ως «σκανδάλη» για τους ανθρώπους που έχουν βιώσει τραύμα. Οι εικόνες, οι τελετές μνήμης, τα ονόματα των νεκρών, οι ιστορίες των επιζώντων και η αναπαραγωγή των γεγονότων στα μέσα ενημέρωσης επαναφέρουν την ημέρα στο παρόν.
Για τον Ρόνεν Σαλέβ, αυτό συμβαίνει κυριολεκτικά στο σώμα. Τρέμουλο, ένταση, φόβος και δυσκολία στις κοινωνικές επαφές συνδέονται με την επιστροφή της μνήμης.
Αυτό είναι και το μεγάλο πρόβλημα της τρίτης επετείου: η ισραηλινή κοινωνία δεν θυμάται απλώς ένα γεγονός. Θυμάται μια ζωή πριν από αυτό και συγκρίνει καθημερινά εκείνη τη ζωή με όσα ακολούθησαν.
Η 7η Οκτωβρίου έχει πλέον γίνει ένα χρονικό σύνορο. Πριν και μετά.
Τρία χρόνια μετά, το τραύμα παραμένει ανοιχτό
Τρία χρόνια μετά, η ισραηλινή κοινωνία έχει προχωρήσει σε πολλά επίπεδα. Οι άνθρωποι εργάζονται, τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, οι οικογένειες προσπαθούν να ξαναβρούν ρυθμούς καθημερινότητας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το τραύμα έχει υποχωρήσει.
Η ψυχική υγεία είναι ίσως το πιο αθέατο μέτωπο της 7ης Οκτωβρίου. Δεν έχει σειρήνες, κατεστραμμένα κτίρια ή εικόνες από το πεδίο της μάχης. Έχει αϋπνία, κρίσεις άγχους, κατάθλιψη, απομόνωση, θυμό, ενοχές και μνήμες που επιστρέφουν χωρίς προειδοποίηση.
Και έχει ανθρώπους που, τρία χρόνια αργότερα, εξακολουθούν να προσπαθούν να απαντήσουν στο ίδιο ερώτημα: πώς συνεχίζεται η ζωή όταν η ημέρα που τη χώρισε στα δύο δεν έχει πραγματικά τελειώσει;
