Στις 13 Σεπτεμβρίου 1922 η Σμύρνη παραδίδεται στις φλόγες. Η πόλη έχει ήδη περάσει στον έλεγχο των τουρκικών δυνάμεων μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου και η προκυμαία έχει μετατραπεί σε τόπο συγκέντρωσης δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων που αναζητούν τρόπο διαφυγής.
Η καταστροφή της Σμύρνης αποτελεί το πιο δραματικό επεισόδιο της Μικρασιατικής Καταστροφής. Η φωτιά ξεσπά στην αρμενική συνοικία και εξαπλώνεται γρήγορα στις χριστιανικές συνοικίες της πόλης. Μέσα σε λίγες ημέρες μεγάλο τμήμα της Σμύρνης έχει καταστραφεί, ενώ στην προκυμαία συνωστίζονται πρόσφυγες, κυνηγημένοι κάτοικοι και άνθρωποι που προσπαθούν να βρουν μια έξοδο προς τη θάλασσα.
Ανάμεσα στους ανθρώπους που κατέγραψαν την εικόνα της καταστροφής ήταν ο Αμερικανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Μέλβιλ Τσάτερ, συνεργάτης του National Geographic. Η αφήγησή του δημοσιεύθηκε λίγα χρόνια αργότερα, το 1925, στο περιοδικό, στο μεγάλο αφιέρωμά του με τίτλο «History’s Greatest Trek», και αποτυπώνει τη Σμύρνη ως μια πόλη όπου η φωτιά, ο πανικός και ο εγκλωβισμένος πληθυσμός συνθέτουν ένα σκηνικό που δύσκολα περιγράφεται με συνηθισμένες λέξεις.
Η προκυμαία της Σμύρνης, άλλοτε σύμβολο της κοσμοπολίτικης ζωής της πόλης, γίνεται τώρα ο τελευταίος χώρος όπου συγκεντρώνονται οι άνθρωποι που έχουν χάσει τα σπίτια τους. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η θάλασσα και από την άλλη το μέτωπο της φωτιάς. Η δυνατότητα διαφυγής είναι περιορισμένη και ο φόβος μετατρέπεται γρήγορα σε μαζικό πανικό.
Η πόλη γίνεται ένα πυρωμένο καμίνι
Ο Τσάτερ περιγράφει τη Σμύρνη ως ένα τεράστιο πυρωμένο καμίνι. Η φωτιά κινείται με τη βοήθεια του ανέμου προς την προκυμαία και η θερμοκρασία γίνεται σχεδόν αφόρητη για όσους έχουν εγκλωβιστεί εκεί.
Οι άνθρωποι βρέχουν κουβέρτες στη θάλασσα και τυλίγονται με αυτές προσπαθώντας να προστατευθούν από τη θερμότητα. Η φωτιά δεν είναι πλέον ένα γεγονός που εξελίσσεται κάπου στην πόλη. Έχει φτάσει στους ίδιους τους ανθρώπους που περιμένουν στην προκυμαία.
Στην αφήγησή του, ο Τσάτερ καταγράφει και τις εικόνες των ζώων που έχουν τρομοκρατηθεί. Άλογα, ορισμένα με τα χάμουρα να έχουν πάρει φωτιά, τρέχουν ανεξέλεγκτα μέσα στο πλήθος. Η κίνηση των ανθρώπων γίνεται ολοένα πιο άναρχη, καθώς εκείνοι που βρίσκονται πίσω σπρώχνουν όσους βρίσκονται μπροστά, ενώ οι φλόγες πλησιάζουν.
Η εικόνα της πόλης συμπληρώνεται από ήχους: ανθρώπινες κραυγές, χλιμιντρίσματα αλόγων, κραυγές ζώων και τους ήχους από τα ποντίκια που εγκαταλείπουν τους υπονόμους.
Η προκυμαία ανάμεσα στη φωτιά και τη θάλασσα
Καθώς περνούν οι ώρες, η προκυμαία γεμίζει ανθρώπους. Πλήθη προσπαθούν να κινηθούν προς κάθε πιθανό σημείο διαφυγής, ενώ πίσω τους η φωτιά καταλαμβάνει ολοένα μεγαλύτερο τμήμα της πόλης.
Ο Τσάτερ γράφει ότι η λάμψη της φωτιάς συνεχίζεται όλη τη νύχτα. Ο καπνός καλύπτει τον ουρανό και το φυσικό φως χάνεται πίσω από ένα πυκνό σύννεφο καπνιάς.
Η περιγραφή του δεν περιορίζεται στην εικόνα της πυρκαγιάς. Καταγράφει κυρίως την ανθρώπινη κατάσταση στην προκυμαία: ανθρώπους που δεν έχουν πού να πάνε, οικογένειες που αναζητούν συγγενείς, τραυματίες, παιδιά και ζώα που κινούνται μέσα σε ένα πλήθος χωρίς οργανωμένη έξοδο.
Η θάλασσα βρίσκεται μπροστά τους, όμως δεν αποτελεί αυτονόητη οδό σωτηρίας. Η προκυμαία έχει μετατραπεί σε έναν στενό χώρο εγκλωβισμού.
Τα αντιτορπιλικά βλέπουν την καταστροφή από τη θάλασσα
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η περιγραφή του Τσάτερ για τα πλοία που βρίσκονται κοντά στο λιμάνι. Από τα αντιτορπιλικά οι ναύτες μπορούν να δουν το μέτωπο της φωτιάς και το πλήθος στην προκυμαία.
Ο δημοσιογράφος μιλά για ένα μέτωπο φλόγας μήκους περίπου τριάμισι χιλιομέτρων. Από τη θάλασσα η εικόνα αποκτά μια διαφορετική διάσταση: η πόλη καίγεται πίσω από ένα ανθρώπινο πλήθος που έχει συγκεντρωθεί στην άκρη της στεριάς.
Οι άνθρωποι στις πίσω γραμμές, καθώς οι φλόγες πλησιάζουν, πιέζουν προς τα εμπρός. Όσοι βρίσκονται στην πρώτη γραμμή δεν έχουν χώρο να κινηθούν. Ορισμένοι παρασύρονται προς την άκρη της προκυμαίας και πέφτουν στη θάλασσα.
Ο Τσάτερ καταγράφει αυτή την εικόνα ως ένα «πανδαιμόνιο» ανθρώπων και ζώων, με τη φωτιά να αποτελεί το φόντο ολόκληρης της πόλης.
«Οι περιγραφές του εμπρησμού της Τροίας ωχριούσαν»
Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκεται η εικόνα των εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων που έχουν συγκεντρωθεί στην προκυμαία. Ο αριθμός των 300.000 που χρησιμοποιεί ο Τσάτερ αφορά το πλήθος των ψυχών που, σύμφωνα με την περιγραφή του, έχουν παγιδευτεί ανάμεσα στη φωτιά και τη θάλασσα.
Η φράση με την οποία κλείνει την περιγραφή του παραπέμπει στην αρχαία Τροία. Για τον ίδιο, ακόμη και οι περιγραφές του εμπρησμού της Τροίας δεν μπορούν να αποδώσουν το μέγεθος της εικόνας που εκτυλίσσεται μπροστά του.
Η μαρτυρία του έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή δεν αποτελεί μεταγενέστερη λογοτεχνική αναπαράσταση της καταστροφής. Ο Τσάτερ συγκέντρωσε υλικό και μαρτυρίες για τη Μικρά Ασία και την προσφυγική έξοδο και το δημοσίευσε στο National Geographic λίγα χρόνια μετά τα γεγονότα. Το αφιέρωμα «History’s Greatest Trek» του Νοεμβρίου 1925 περιλάμβανε εκτενές κείμενο και φωτογραφικό υλικό.
Η Σμύρνη που περιγράφει δεν είναι πλέον η πολυεθνική, εμπορική και κοσμοπολίτικη πόλη των προηγούμενων δεκαετιών. Είναι μια πόλη που έχει καταρρεύσει μέσα σε λίγες ημέρες και η προκυμαία της έχει γίνει ο τόπος της τελευταίας αναμονής για δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.
Η φωτιά ως τέλος μιας εποχής
Η πυρκαγιά της Σμύρνης δεν ήταν ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Ήρθε στο τέλος της στρατιωτικής κατάρρευσης του ελληνικού μετώπου στη Μικρά Ασία και της εισόδου των τουρκικών δυνάμεων στην πόλη.
Η καταστροφή συνδέθηκε με τη μαζική έξοδο του ελληνικού και αρμενικού πληθυσμού από τη Μικρά Ασία και αποτέλεσε ένα από τα γεγονότα που σφράγισαν το τέλος μιας μακραίωνης παρουσίας των χριστιανικών κοινοτήτων στην περιοχή.
Μέσα από τις εικόνες που κατέγραψε ο Μέλβιλ Τσάτερ, η 13η Σεπτεμβρίου 1922 αποκτά μια συγκεκριμένη ανθρώπινη διάσταση. Δεν είναι μόνο η ημερομηνία μιας μεγάλης πυρκαγιάς. Είναι η στιγμή κατά την οποία μια ολόκληρη πόλη βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα στις φλόγες και τη θάλασσα, ενώ χιλιάδες άνθρωποι περιμένουν μια διέξοδο που δεν υπάρχει.
Η Σμύρνη της παλιάς εποχής είχε χαθεί. Αυτό που έμεινε ήταν η καταστροφή, η προσφυγιά και οι μαρτυρίες εκείνων που βρέθηκαν μέσα στην πόλη όταν οι φλόγες έφτασαν μέχρι την προκυμαία.
