Η Ευρώπη μπαίνει στον χειμώνα με αισθητά μικρότερο ενεργειακό «μαξιλάρι» σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια.
Οι αποθήκες φυσικού αερίου βρίσκονται περίπου στο 70% της χωρητικότητάς τους, ενώ οι αναταράξεις στις διεθνείς αγορές και οι περιορισμένες ροές LNG μέσω των Στενών του Ορμούζ έχουν οδηγήσει τις τιμές σε πολύ υψηλότερα επίπεδα. Το ερώτημα είναι πλέον αν οι διαθέσιμες ποσότητες επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες της Ευρώπης μέχρι την άνοιξη.
Η εικόνα δεν παραπέμπει σήμερα σε άμεσο κίνδυνο εφοδιασμού. Το πρόβλημα βρίσκεται κυρίως στο μικρότερο περιθώριο ασφαλείας που διαθέτει η αγορά σε περίπτωση ενός ιδιαίτερα ψυχρού χειμώνα ή μιας νέας σοβαρής διαταραχής στις διεθνείς προμήθειες. Η συζήτηση για την ενεργειακή κρίση έχει έτσι επιστρέψει στο επίκεντρο.
Η κατάσταση συνδέεται άμεσα με τις εξελίξεις γύρω από το φυσικό αέριο και το LNG. Η Ευρώπη χρειάζεται να συνεχίσει να γεμίζει τις αποθήκες της, την ώρα που οι διαθέσιμες ποσότητες στην παγκόσμια αγορά είναι περιορισμένες και η Ασία διεκδικεί τα ίδια φορτία.
Παράλληλα, οι εξελίξεις στα Στενά του Ορμούζ έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για την ευρωπαϊκή αγορά. Οι ροές LNG από τον Περσικό Κόλπο έχουν περιοριστεί σημαντικά, αυξάνοντας τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία και πιέζοντας τις τιμές.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις ποσότητες του καυσίμου. Αφορά και το κόστος με το οποίο η Ευρώπη θα πρέπει να εξασφαλίσει τις πρόσθετες ποσότητες που χρειάζεται. Η άνοδος των τιμών του φυσικού αερίου μπορεί να μεταφερθεί στην ηλεκτροπαραγωγή, στη θέρμανση και τελικά στους λογαριασμούς νοικοκυριών και επιχειρήσεων.
Γιατί οι ευρωπαϊκές αποθήκες έμειναν πίσω
Ο επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν έχει χαρακτηρίσει τα σημερινά επίπεδα αποθήκευσης «εξαιρετικά χαμηλά». Ένας από τους παράγοντες ήταν το θερμό και ξηρό καλοκαίρι, που αύξησε τη χρήση φυσικού αερίου για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Έτσι, μικρότερες ποσότητες ήταν διαθέσιμες για την επαναπλήρωση των υπόγειων εγκαταστάσεων. Η Ευρώπη έφτασε στην έναρξη της νέας περιόδου θέρμανσης έχοντας λιγότερο αέριο αποθηκευμένο σε σχέση με προηγούμενες χρονιές.
Τα αποθέματα δεν αποτελούν, πάντως, τον μοναδικό δείκτη ασφάλειας. Σημασία έχουν επίσης οι εισαγωγές μέσω αγωγών, η δυνατότητα εισαγωγής LNG, η εγχώρια παραγωγή, οι υποδομές μεταφοράς και το ύψος της ζήτησης.
Από τον στόχο του 90% στην ευελιξία του 80%
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η Ε.Ε. θέσπισε στόχο ώστε οι αποθήκες φυσικού αερίου να φτάνουν, υπό κανονικές συνθήκες, στο 90% έως την 1η Νοεμβρίου.
Η μεγάλη άνοδος των τιμών έχει οδηγήσει, ωστόσο, σε μεγαλύτερη ευελιξία. Τα κράτη-μέλη μπορούν να κινηθούν σε χαμηλότερα επίπεδα, περίπου στο 75%-80%, ώστε να μην υποχρεωθούν να αγοράσουν μεγάλες ποσότητες σε ιδιαίτερα υψηλές τιμές.
Η λογική είναι ότι μια επιθετική προσπάθεια γεμίσματος των αποθηκών θα μπορούσε να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη ζήτηση και να οδηγήσει σε νέα άνοδο των τιμών. Από την άλλη πλευρά, η καθυστέρηση των αγορών αυξάνει την έκθεση της Ευρώπης στις συνθήκες που θα επικρατήσουν μέσα στον χειμώνα.
Η Ελλάδα χωρίς αποθήκη φυσικού αερίου
Η Ελλάδα ανήκει στις εννέα χώρες της Ε.Ε. που δεν διαθέτουν εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου. Στην ίδια κατηγορία βρίσκονται η Κύπρος, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Ιρλανδία, η Λιθουανία, το Λουξεμβούργο, η Μάλτα και η Σλοβενία.
Για τις χώρες αυτές η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει συμφωνίες αλληλεγγύης με άλλα κράτη-μέλη, ώστε να μπορούν να εξασφαλίζουν τις απαραίτητες ποσότητες σε περίπτωση ανάγκης.
Η ελληνική θέση στην περιφερειακή αγορά έχει παράλληλα ενισχυθεί μέσω των υποδομών LNG και του Κάθετου Διαδρόμου. Η χώρα λειτουργεί ως μία από τις πύλες εισόδου φυσικού αερίου προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, εξέλιξη που αποκτά μεγαλύτερη σημασία σε περιόδους περιορισμένης προσφοράς.
Το 70% δεν σημαίνει ότι απομένει μόνο το 70% των χειμερινών αναγκών
Το ποσοστό πληρότητας των αποθηκών δεν μπορεί να διαβαστεί ως αυτόνομος δείκτης επάρκειας. Το φυσικό αέριο που βρίσκεται στις αποθήκες αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συστήματος τροφοδοσίας.
Η Ευρώπη εξακολουθεί να διαθέτει εισαγωγές μέσω αγωγών, τερματικούς σταθμούς LNG και δυνατότητες μεταφοράς φυσικού αερίου μεταξύ των κρατών. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι αρμόδιες ευρωπαϊκές αρχές δεν θεωρούν ότι η σημερινή εικόνα οδηγεί αυτομάτως σε έλλειψη.
Εφόσον συνεχιστεί ο σημερινός ρυθμός πλήρωσης, οι αποθήκες θα μπορούσαν να κινηθούν περίπου στο 77%-80% έως τον Νοέμβριο. Το τελικό επίπεδο θα εξαρτηθεί από τις διαθέσιμες ποσότητες, τις τιμές, τη ζήτηση και, κυρίως, τις καιρικές συνθήκες.
Πιο ολοκληρωμένη εικόνα αναμένεται στις 8 Οκτωβρίου, όταν ο ENTSO-G θα παρουσιάσει την εκτίμησή του για την επάρκεια του ευρωπαϊκού συστήματος τον χειμώνα.
Το φυσικό αέριο από τα 30 ευρώ στα 72-74 ευρώ
Η δεύτερη πλευρά του προβλήματος είναι οι τιμές. Πριν από την κλιμάκωση της κρίσης στη Μέση Ανατολή, το ολλανδικό TTF, που αποτελεί σημείο αναφοράς για την ευρωπαϊκή αγορά, βρισκόταν περίπου στα 30-31 ευρώ ανά μεγαβατώρα.
Πλέον κινείται στα 72-74 ευρώ/MWh, έχοντας προηγουμένως ξεπεράσει ακόμη και τα 80 ευρώ και, σε ορισμένες συνεδριάσεις, πλησιάσει τα 90 ευρώ.
Όσο μικρότερα είναι τα αποθέματα, τόσο μεγαλύτερη ανάγκη έχει η Ευρώπη να αγοράσει επιπλέον ποσότητες από τη διεθνή αγορά. Και όσο ανταγωνίζεται την Ασία για τα ίδια φορτία LNG, τόσο αυξάνεται το κόστος.
Η κατάσταση αυτή έχει ήδη αποτυπωθεί στην ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας, καθώς οι τιμές του φυσικού αερίου επηρεάζουν άμεσα το κόστος ηλεκτροπαραγωγής.
Το σενάριο που θα πίεζε πραγματικά την Ευρώπη
Οι αναλυτές δεν προβλέπουν σήμερα έλλειψη φυσικού αερίου. Το δυσμενές σενάριο θα απαιτούσε έναν συνδυασμό παραγόντων: ιδιαίτερα ψυχρό χειμώνα, υψηλή ζήτηση και ταυτόχρονα παρατεταμένους περιορισμούς στις ροές LNG από τον Περσικό Κόλπο.
Σε αυτή την περίπτωση, η Ευρώπη θα έπρεπε να ανταγωνιστεί ακόμη πιο επιθετικά τις ασιατικές αγορές για αμερικανικά και άλλα διαθέσιμα φορτία LNG. Οι τιμές θα μπορούσαν να αυξηθούν σημαντικά, καθώς η αγορά θα αναζητούσε το επίπεδο εκείνο που θα προσέλκυε επιπλέον φορτία.
Το πρόβλημα θα μεταφερόταν γρήγορα και στην ηλεκτρική ενέργεια. Το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται ευρέως στην ευρωπαϊκή ηλεκτροπαραγωγή και σε περιόδους υψηλής ζήτησης μπορεί να καθορίσει την οριακή τιμή της αγοράς.
Εάν ένας ψυχρός χειμώνας συνέπιπτε με περιορισμένη παραγωγή από αιολικά πάρκα, η πίεση θα ήταν ακόμη μεγαλύτερη.
Τι μπορεί να κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση
Οι κυβερνήσεις έχουν ήδη χρησιμοποιήσει φορολογικές μειώσεις, επιδοτήσεις και άλλα μέτρα για να περιορίσουν τις επιπτώσεις των υψηλών ενεργειακών τιμών. Μια νέα μεγάλη άνοδος θα περιόριζε τα περιθώρια αυτών των παρεμβάσεων.
Σε περίπτωση σοβαρής επιδείνωσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορούσε να επαναφέρει μηχανισμούς κοινών αγορών φυσικού αερίου, επιδιώκοντας καλύτερες τιμές και κατανομή των διαθέσιμων ποσοτήτων μεταξύ των κρατών-μελών. Τη λύση αυτή έχει ήδη θέσει στο τραπέζι και η Γαλλία.
Προς το παρόν, η Ευρώπη δεν βρίσκεται μπροστά σε άμεση έλλειψη φυσικού αερίου. Μπαίνει όμως στον χειμώνα με χαμηλότερα αποθέματα, πολύ υψηλότερες τιμές και μικρότερο περιθώριο αντίδρασης σε περίπτωση που ο καιρός ή η γεωπολιτική κατάσταση κινηθούν προς τη δυσμενή κατεύθυνση.
Το κρίσιμο μέγεθος των επόμενων εβδομάδων δεν θα είναι μόνο το πόσο αέριο βρίσκεται στις αποθήκες, αλλά και πόσο γρήγορα θα μπορούν αυτές να γεμίσουν, πόσα φορτία LNG θα φτάσουν στην Ευρώπη και σε ποια τιμή.
