Είκοσι πέντε χρόνια μετά την έναρξη της αμερικανικής επέμβασης στο Αφγανιστάν και πέντε χρόνια μετά την τυπική ολοκλήρωση της διεθνούς στρατιωτικής αποστολής, ο πόλεμος που ξεκίνησε ως απάντηση στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα των ορίων της στρατιωτικής ισχύος. Δύο δεκαετίες συγκρούσεων, χιλιάδες νεκροί, μια προσπάθεια οικοδόμησης κράτους που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και η επιστροφή των Ταλιμπάν στην Καμπούλ το 2021 συνθέτουν τον απολογισμό μιας σύγκρουσης με επιπτώσεις που ξεπερνούν τα σύνορα της χώρας.
Από τους Δίδυμους Πύργους στην επιχείρηση «Enduring Freedom»
Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 αποτέλεσε το σημείο μηδέν για την έναρξη μιας νέας εποχής στη διεθνή ασφάλεια. Οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη και στο Πεντάγωνο οδήγησαν τις Ηνωμένες Πολιτείες στην απόφαση να στραφούν εναντίον της Αλ Κάιντα και του καθεστώτος των Ταλιμπάν που παρείχε καταφύγιο στον Οσάμα μπιν Λάντεν.
Τον Οκτώβριο του 2001 ξεκίνησε η αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση «Enduring Freedom», η οποία εξελίχθηκε στον μακροβιότερο πόλεμο στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών. Στόχος ήταν η εξάρθρωση των τρομοκρατικών δικτύων, η απομάκρυνση των Ταλιμπάν από την εξουσία και η δημιουργία ενός νέου πολιτικού συστήματος στο Αφγανιστάν.
Μέσα σε λίγους μήνες οι Ταλιμπάν έχασαν τον έλεγχο της Καμπούλ και σχηματίστηκε η Αφγανική Μεταβατική Διοίκηση. Ωστόσο, η στρατιωτική ήττα δεν σήμανε και την εξαφάνιση του κινήματος. Οι Ταλιμπάν ανασυντάχθηκαν σταδιακά, κυρίως στις αγροτικές περιοχές και στις παραμεθόριες ζώνες με το Πακιστάν.
Η προσπάθεια οικοδόμησης ενός νέου Αφγανιστάν
Το 2004 αποτέλεσε σημαντικό σταθμό, καθώς ιδρύθηκε η Ισλαμική Δημοκρατία του Αφγανιστάν και πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες προεδρικές εκλογές, με νικητή τον Χαμίντ Καρζάι. Έναν χρόνο αργότερα διεξήχθησαν οι πρώτες βουλευτικές εκλογές μετά την πτώση των Ταλιμπάν.
Η διεθνής κοινότητα επένδυσε στην πολιτική ανασυγκρότηση της χώρας, στη δημιουργία θεσμών, στην εκπαίδευση των αφγανικών δυνάμεων ασφαλείας και στην ανάπτυξη υποδομών. Ωστόσο, τα προβλήματα παρέμειναν βαθιά: διαφθορά, αδύναμοι κρατικοί μηχανισμοί, τοπικοί πολέμαρχοι και η συνεχιζόμενη δράση των Ταλιμπάν υπονόμευαν την προσπάθεια σταθεροποίησης.
Από το 2006 και μετά οι επιθέσεις αυξήθηκαν σημαντικά. Οι μάχες στις επαρχίες Χελμάντ και Κανταχάρ έδειξαν ότι η εξέγερση των Ταλιμπάν είχε επιστρέψει δυναμικά.
Η κλιμάκωση και η επιστροφή των Ταλιμπάν
Η περίοδος 2007-2010 χαρακτηρίστηκε από ένταση των επιχειρήσεων. Οι δυνάμεις του ΝΑΤΟ βρέθηκαν αντιμέτωπες με έναν αντίπαλο που χρησιμοποιούσε κυρίως αντάρτικες τακτικές, επιθέσεις αυτοκτονίας και αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς.
Το 2009, παρά την επανεκλογή του Χαμίντ Καρζάι, η κατάσταση ασφαλείας επιδεινώθηκε. Ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα αποφάσισε την αποστολή επιπλέον στρατευμάτων, σε μια προσπάθεια να ανακοπεί η δυναμική των Ταλιμπάν.
Το 2011 σημειώθηκε μια από τις σημαντικότερες εξελίξεις στον «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας»: η εξόντωση του Οσάμα μπιν Λάντεν από αμερικανική επιχείρηση στο Πακιστάν. Παρά τη συμβολική σημασία της επιχείρησης, ο πόλεμος στο Αφγανιστάν δεν τελείωσε. Η εξέγερση των Ταλιμπάν συνέχισε να ενισχύεται.
Η αποχώρηση του ΝΑΤΟ και ο πόλεμος χωρίς τέλος
Το 2014 αποτέλεσε χρονιά-ορόσημο, καθώς ολοκληρώθηκε η αποστολή της ISAF του ΝΑΤΟ. Οι διεθνείς δυνάμεις περιορίστηκαν σε εκπαιδευτικό και συμβουλευτικό ρόλο μέσω της αποστολής «Αποφασιστική Υποστήριξη».
Ωστόσο, η αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων δεν έφερε ειρήνη. Οι Ταλιμπάν συνέχισαν τις επιθέσεις, ενώ το Ισλαμικό Κράτος του Χορασάν (ISIS-K) εμφανίστηκε ως νέα απειλή.
Το 2015 και το 2016 οι απώλειες αμάχων έφτασαν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Η επίθεση εναντίον του νοσοκομείου των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στην Κουντούζ το 2015 αποτέλεσε μία από τις πιο χαρακτηριστικές τραγωδίες του πολέμου.
Οι αποτυχημένες ειρηνευτικές προσπάθειες
Με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2017, οι ΗΠΑ αύξησαν προσωρινά τη στρατιωτική τους παρουσία, ενώ οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν με αμείωτη ένταση.
Η βομβιστική επίθεση στην Καμπούλ τον Μάιο του 2017, με περισσότερους από 150 νεκρούς, ανέδειξε τη δυσκολία ελέγχου ακόμη και της πρωτεύουσας.
Το 2018 ξεκίνησαν νέες προσπάθειες πολιτικής προσέγγισης με τους Ταλιμπάν. Ο Αφγανός πρόεδρος Ασράφ Γκάνι πρότεινε ειρηνευτικό διάλογο, ενώ οι ΗΠΑ άρχισαν απευθείας διαπραγματεύσεις με το κίνημα.
Η συμφωνία που υπογράφηκε το 2020 μεταξύ ΗΠΑ και Ταλιμπάν προέβλεπε την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων με αντάλλαγμα δεσμεύσεις για τη μείωση της βίας. Στην πράξη, όμως, η ειρηνευτική διαδικασία δεν κατάφερε να σταθεροποιήσει τη χώρα.
Η τελική κατάρρευση και η επιστροφή των Ταλιμπάν
Τον Απρίλιο του 2021 ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν ανακοίνωσε την οριστική αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από το Αφγανιστάν. Η διαδικασία επιταχύνθηκε τους επόμενους μήνες, καθώς οι Ταλιμπάν προχωρούσαν με ταχύτητα καταλαμβάνοντας τη μία περιοχή μετά την άλλη.
Τον Ιούλιο του 2021 οι αμερικανικές δυνάμεις εγκατέλειψαν τη βάση Μπαγκράμ, το σύμβολο της δυτικής στρατιωτικής παρουσίας στη χώρα. Τον Αύγουστο, η προέλαση των Ταλιμπάν έφτασε στην Καμπούλ. Η αφγανική κυβέρνηση κατέρρευσε και οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία σχεδόν είκοσι χρόνια μετά την εκδίωξή τους.
Η εικόνα της μαζικής αποχώρησης από το αεροδρόμιο της Καμπούλ αποτέλεσε το παγκόσμιο σύμβολο του τέλους ενός πολέμου που ξεκίνησε με στόχο την εξάλειψη της τρομοκρατίας και ολοκληρώθηκε με την επιστροφή του καθεστώτος που είχε ανατραπεί.
Τα μαθήματα ενός πολέμου δύο δεκαετιών
Η ιστορία του Αφγανιστάν αποτελεί μέχρι σήμερα αντικείμενο έντονης συζήτησης για τα όρια των στρατιωτικών επεμβάσεων και της προσπάθειας επιβολής πολιτικών μοντέλων από εξωτερικές δυνάμεις.
Ο πόλεμος κόστισε τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, επηρέασε γενιές Αφγανών και άφησε πίσω του μια χώρα με εύθραυστους θεσμούς και βαθιά ανθρωπιστική κρίση.
Καθώς νέες συγκρούσεις επιστρέφουν στο διεθνές προσκήνιο, η αφγανική εμπειρία παραμένει μια υπενθύμιση ότι η στρατιωτική υπεροχή μπορεί να κερδίσει μάχες, αλλά δεν αρκεί πάντα για να διαμορφώσει μια βιώσιμη πολιτική πραγματικότητα.
