Η 23η Ιουλίου 1974 δεν είναι απλώς μια ημερομηνία στο ελληνικό ημερολόγιο. Είναι η ημέρα που κατέρρευσε η επταετής στρατιωτική δικτατορία, ύστερα από το εθνικό σοκ της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, και άνοιξε ο δρόμος για τη Μεταπολίτευση.
Ήταν η στιγμή που η Ελλάδα επέστρεψε στη δημοκρατική ομαλότητα, αλλά και μια υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε δεδομένη. Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η ιστορική μνήμη παραμένει το ισχυρότερο αντίδοτο απέναντι στη λήθη, την παραχάραξη και τον ιστορικό αναθεωρητισμό.
Η κατάρρευση ενός καθεστώτος που είχε ήδη αποτύχει
Η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 δεν κατέρρευσε επειδή επέλεξε να αποχωρήσει. Κατέρρευσε επειδή οδηγήθηκε σε πλήρες πολιτικό, στρατιωτικό και ηθικό αδιέξοδο.
Το πραξικόπημα κατά του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, στις 15 Ιουλίου 1974, που οργανώθηκε από τη χούντα του Δημήτρη Ιωαννίδη, άνοιξε τον δρόμο στην τουρκική εισβολή της 20ής Ιουλίου. Η επιχείρηση «Αττίλας» αποκάλυψε την επιχειρησιακή ανεπάρκεια του καθεστώτος, ενώ η επιστράτευση στην Ελλάδα εξελίχθηκε σε εικόνα χάους, με ελλείψεις σχεδιασμού, σύγχυση και πλήρη αποδιοργάνωση.
Το καθεστώς είχε πλέον χάσει κάθε δυνατότητα διακυβέρνησης. Οι ίδιοι οι στρατιωτικοί αντιλήφθηκαν ότι δεν μπορούσαν να διαχειριστούν ούτε την εθνική κρίση ούτε την εσωτερική κατάσταση.
Η κρίσιμη σύσκεψη της 23ης Ιουλίου
Το απόγευμα της 23ης Ιουλίου, ο διορισμένος από τη χούντα Πρόεδρος της Δημοκρατίας, στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης, συγκάλεσε σύσκεψη με κορυφαίους πολιτικούς της προδικτατορικής περιόδου.
Στη συνάντηση συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο Σπύρος Μαρκεζίνης, ο Ευάγγελος Αβέρωφ και άλλες προσωπικότητες του πολιτικού κόσμου. Μετά από πολύωρες διαβουλεύσεις, διαμορφώθηκε η ιστορική απόφαση να αποχωρήσουν οι στρατιωτικοί από την εξουσία και να ανατεθεί η διακυβέρνηση σε κυβέρνηση εθνικής ενότητας.
Η επιλογή του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο οποίος βρισκόταν αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1963, θεωρήθηκε η μόνη λύση που μπορούσε να εξασφαλίσει πολιτική νομιμοποίηση, διεθνή αξιοπιστία και κοινωνική αποδοχή.
Η επιστροφή του Καραμανλή και η αυγή της Μεταπολίτευσης
Λίγο μετά τα μεσάνυχτα της 24ης Ιουλίου, το αεροσκάφος που μετέφερε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο του Ελληνικού.
Χιλιάδες πολίτες είχαν ήδη κατακλύσει τους δρόμους της Αθήνας. Για πρώτη φορά μετά από επτά χρόνια φόβου, λογοκρισίας, διώξεων και αυθαίρετων συλλήψεων, οι Έλληνες μπορούσαν να πανηγυρίσουν δημόσια χωρίς να φοβούνται ότι θα συλληφθούν.
Λίγες ώρες αργότερα, ο Καραμανλής ορκίστηκε πρωθυπουργός, εγκαινιάζοντας τη μακροβιότερη περίοδο δημοκρατικής σταθερότητας στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
Ακολούθησαν η νομιμοποίηση όλων των πολιτικών δυνάμεων, η απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, η επιστροφή των εξόριστων, η κατάργηση της λογοκρισίας, η διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών τον Νοέμβριο του 1974 και το δημοψήφισμα που οδήγησε στην οριστική κατάργηση της μοναρχίας.
Τι σήμαινε πραγματικά η ελευθερία
Για όσους δεν έζησαν εκείνη την εποχή, είναι δύσκολο να αντιληφθούν τι σήμαινε η πτώση της δικτατορίας.
Δεν ήταν μόνο η αλλαγή κυβέρνησης. Ήταν η επιστροφή της ελευθερίας.
Ήταν η δυνατότητα να δημοσιεύεις μια άποψη χωρίς να περνά από τη λογοκρισία. Να διαφωνείς δημόσια χωρίς να κινδυνεύεις να οδηγηθείς στα κρατητήρια της Ασφάλειας ή στα βασανιστήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ. Να οργανώνεσαι πολιτικά, να συμμετέχεις σε συνδικάτα, να διαδηλώνεις, να ψηφίζεις ελεύθερα και να γνωρίζεις ότι οι διαφωνίες λύνονται στις κάλπες και όχι στα στρατόπεδα.
Ήταν ακόμη η επιστροφή χιλιάδων ανθρώπων από την πολιτική εξορία, από τα ξερονήσια και τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες όπου είχαν καταφύγει για να γλιτώσουν από τις διώξεις του καθεστώτος.
Για μια ολόκληρη γενιά, η Δημοκρατία δεν ήταν αφηρημένη έννοια. Ήταν καθημερινή κατάκτηση.
Όταν η ιστορική μνήμη υποχωρεί
Ίσως το πιο ανησυχητικό φαινόμενο των τελευταίων ετών είναι η σχετικοποίηση της δικτατορίας.
Φράσεις όπως «και τώρα χούντα έχουμε» ή «δεν έγινε και τίποτα τότε» δεν αποτελούν απλώς υπερβολές της πολιτικής αντιπαράθεσης. Υποβαθμίζουν την πραγματική εμπειρία μιας περιόδου κατά την οποία καταλύθηκαν το Σύνταγμα, οι ατομικές ελευθερίες και τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.
Ασφαλώς, κάθε δημοκρατία οφείλει να δέχεται αυστηρή κριτική. Οι κυβερνήσεις κρίνονται, οι θεσμοί δοκιμάζονται και τα λάθη αναδεικνύονται. Αυτή είναι, άλλωστε, η ουσία της δημοκρατικής λειτουργίας.
Όμως η εξίσωση μιας δημοκρατικά εκλεγμένης πολιτείας με ένα στρατιωτικό καθεστώς που φυλάκιζε, εξόριζε, βασάνιζε και λογόκρινε τους πολίτες, δεν αποτελεί πολιτική άποψη. Αποτελεί ιστορική στρέβλωση.
Όπως ελάχιστοι θα διανοούνταν στις 21 Απριλίου 1967 να πουν ότι «έτσι κι αλλιώς δημοκρατία δεν υπήρχε», έτσι και σήμερα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται η επτάχρονη δικτατορία ως μια ακόμη πολιτική περίοδος της ελληνικής ιστορίας.
Η Δημοκρατία χρειάζεται πολίτες με μνήμη
Η Μεταπολίτευση δεν υπήρξε αλάνθαστη. Παρήγαγε επιτυχίες αλλά και σοβαρές παθογένειες, υπερβολές και αδιέξοδα που εξακολουθούν να απασχολούν τη δημόσια ζωή.
Ωστόσο, το θεμελιώδες επίτευγμά της παραμένει αδιαμφισβήτητο: κατοχύρωσε τη δημοκρατική ομαλότητα, την εναλλαγή των κυβερνήσεων μέσω εκλογών, την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας.
Η 23η Ιουλίου 1974 δεν προσφέρεται για εύκολους πανηγυρισμούς ούτε για στείρα νοσταλγία. Υπενθυμίζει ότι οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν μόνο από τα τανκς. Αποδυναμώνονται και όταν οι κοινωνίες ξεχνούν γιατί γεννήθηκαν, ποιο τίμημα πλήρωσαν για να τις αποκτήσουν και πόσο εύθραυστες μπορούν να αποδειχθούν.
Η ιστορική μνήμη δεν είναι άσκηση επετείου. Είναι προϋπόθεση δημοκρατικής ωριμότητας. Και κάθε 23η Ιουλίου μάς υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν κληρονομείται. Κατακτάται, προστατεύεται και υπερασπίζεται καθημερινά.
