Στις 8 Ιουλίου 1961 πεθαίνει στην Αθήνα ο Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος, ένας από τους ανθρώπους που ταυτίστηκαν με την πιο σκοτεινή περίοδο της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Καθηγητής Ιατρικής με λαμπρές σπουδές στη Γερμανία, πρόεδρος του Ελληνογερμανικού Συνδέσμου πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και πολιτικό πρόσωπο της Κατοχής, ανέλαβε την πρωθυπουργία της κατοχικής κυβέρνησης το 1942 με τη στήριξη των ναζιστικών αρχών.
Η διαδρομή του αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο τμήματα της ελληνικής ελίτ της εποχής επέλεξαν τη συνεργασία με τον κατακτητή, ενώ η κοινωνία βίωνε την πείνα, την καταστολή και την οργανωμένη αντίσταση.
Από τη γερμανική ακαδημαϊκή καριέρα στην πολιτική της Κατοχής
Ο Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος γεννήθηκε το 1878 και σπούδασε Ιατρική στο Μόναχο, όπου αργότερα ανέπτυξε ακαδημαϊκή καριέρα. Η στενή σχέση του με τη Γερμανία τον έφερε κοντά στους γερμανικούς πολιτικούς και επιστημονικούς κύκλους της εποχής.
Λίγο πριν από την έναρξη του πολέμου έγινε πρόεδρος του Ελληνογερμανικού Συνδέσμου, ενός φορέα που επιδίωκε την ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Μετά την εισβολή των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, τον Απρίλιο του 1941, ήταν ανάμεσα στους πρώτους Έλληνες αξιωματούχους που έσπευσαν να συγχαρούν τον Γερμανό πρέσβη.
Η στάση αυτή τον έφερε γρήγορα κοντά στις κατοχικές αρχές. Στην πρώτη κυβέρνηση δωσιλόγων του στρατηγού Γεωργίου Τσολάκογλου ανέλαβε αντιπρόεδρος και υπουργός.
Η ανάληψη της πρωθυπουργίας με την έγκριση των κατακτητών
Τον Δεκέμβριο του 1942 ο Λογοθετόπουλος αντικατέστησε τον Τσολάκογλου στην ηγεσία της κατοχικής κυβέρνησης. Η επιλογή του έγινε από τις γερμανικές αρχές, που αναζητούσαν πρόσωπο με μεγαλύτερη αποδοχή στους κύκλους της αστικής διοίκησης και στενότερη σύνδεση με τη Γερμανία.
Από την πρώτη στιγμή έθεσε στο στόχαστρο το αντιστασιακό κίνημα, ιδιαίτερα τις οργανώσεις της Αριστεράς και το ΕΑΜ, το οποίο εκείνη την περίοδο εξελισσόταν σε μαζικότερο φορέα αντίστασης κατά της κατοχής.
Στο διάγγελμά του μετά τον διορισμό του επιχείρησε να παρουσιάσει την αντίσταση ως «ταραχή» και να εξισώσει τον αγώνα κατά των κατακτητών με απειλή για την τάξη της χώρας. Μεταξύ άλλων κατηγόρησε τους κομμουνιστές ως «ανθρώπους του σκότους» και κάλεσε τους πολίτες να εγκαταλείψουν κάθε προσπάθεια αντίστασης.
Η επιστράτευση που προκάλεσε μαζική εξέγερση
Η πιο κρίσιμη στιγμή της κυβέρνησής του ήρθε το 1943, όταν προχώρησε στην εφαρμογή σχεδίου πολιτικής επιστράτευσης Ελλήνων εργαζομένων. Στόχος των κατοχικών αρχών ήταν η αποστολή χιλιάδων ανθρώπων στη Γερμανία για εργασία σε εργοστάσια που υποστήριζαν τη ναζιστική πολεμική μηχανή.
Η προσπάθεια αυτή συνάντησε τεράστια κοινωνική αντίδραση. Το ΕΑΜ οργάνωσε μία από τις μεγαλύτερες απεργιακές κινητοποιήσεις της Κατοχής, με τη συμμετοχή περίπου 300.000 εργαζομένων και νέων στην Αθήνα.
Παρά την άγρια καταστολή από τις δυνάμεις κατοχής και τις κατοχικές αρχές, οι διαδηλωτές κατάφεραν να φτάσουν στο υπουργείο Εργασίας και να καταστρέψουν τα έγγραφα της επιστράτευσης. Οι συγκρούσεις άφησαν πίσω τους νεκρούς και τραυματίες, ενώ η κυβέρνηση Λογοθετόπουλου αναγκάστηκε τελικά να εγκαταλείψει το σχέδιο.
Η αποτυχία αυτή αποδυνάμωσε τη θέση του. Λίγο αργότερα οι Γερμανοί τον αντικατέστησαν με τον Ιωάννη Ράλλη, ο οποίος ανέλαβε την ηγεσία της τελευταίας κατοχικής κυβέρνησης.
Η φυγή στη Γερμανία, η δίκη και η χάρη
Με την κατάρρευση της ναζιστικής Γερμανίας ο Λογοθετόπουλος διέφυγε στη Γερμανία, όπου παραδόθηκε στις αμερικανικές στρατιωτικές αρχές. Το 1945 καταδικάστηκε ερήμην από το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων σε ισόβια κάθειρξη για συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις.
Ένα χρόνο αργότερα παραδόθηκε στις ελληνικές αρχές και οδηγήθηκε στη φυλακή για να εκτίσει την ποινή του. Ωστόσο, το 1951 του απονεμήθηκε χάρη και αφέθηκε ελεύθερος, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις καθώς η κοινωνία εξακολουθούσε να αντιμετωπίζει τις συνέπειες της Κατοχής και του εμφυλιακού διχασμού.
Πέθανε στην Αθήνα το 1961, σε ηλικία 83 ετών. Η ιστορική του μνήμη συνδέθηκε με την επιλογή της συνεργασίας με τον κατακτητή σε μια περίοδο κατά την οποία μεγάλα τμήματα του ελληνικού λαού επέλεξαν τον δρόμο της αντίστασης.
Ένας μορφωμένος άνθρωπος στην υπηρεσία της Κατοχής
Η περίπτωση του Λογοθετόπουλου παραμένει χαρακτηριστική επειδή καταρρίπτει την εικόνα ότι ο δωσιλογισμός προήλθε αποκλειστικά από περιθωριακά πρόσωπα. Ο ίδιος διέθετε πανεπιστημιακή μόρφωση, κοινωνική θέση και επιστημονικό κύρος.
Η επιλογή του, όμως, κρίθηκε ιστορικά από τη στάση του απέναντι στην κατοχή και στις ανάγκες της ναζιστικής διοίκησης. Από την κυβερνητική θέση που κατείχε προσπάθησε να επιβάλει πολιτικές υπέρ των κατακτητών και απέναντι στο αντιστασιακό κίνημα, γεγονός που τον κατέταξε στους βασικούς εκπροσώπους της συνεργασίας με τη ναζιστική Γερμανία.
