Ο Στέφανος Μάνος, που έφυγε από τη ζωή σήμερα, 15 Αυγούστου 2026, υπήρξε μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες και αντισυμβατικές φυσιογνωμίες της ελληνικής κεντροδεξιάς.
Για σχεδόν μισό αιώνα βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της πολιτικής, ως βουλευτής και υπουργός της Νέας Δημοκρατίας, αλλά και αργότερα ως ανεξάρτητος πολιτικός, ιδρυτής κόμματος και σταθερός υπέρμαχος των οικονομικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων.
Ο ίδιος αυτοπροσδιοριζόταν ως φιλελεύθερος πολιτικός και σε όλη τη διάρκεια της δημόσιας ζωής του επέμενε στην ανάγκη περιορισμού του κρατισμού, ενίσχυσης της επιχειρηματικότητας και εφαρμογής μεταρρυθμίσεων χωρίς τον υπολογισμό του πολιτικού κόστους.
Από την Αθήνα στη Ζυρίχη και το Χάρβαρντ
Ο Στέφανος Α. Μάνος γεννήθηκε στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1939. Προερχόταν από οικογένεια με ισχυρή παρουσία στην επιστήμη και την επιχειρηματική ζωή της χώρας.
Πατέρας του ήταν ο Αλέξανδρος Μάνος, χειρουργός και διευθυντής του Νοσοκομείου «Ευαγγελισμός» από το 1945 έως το 1970. Η μητέρα του, Μαριέττα Πανούτσου, προερχόταν από επιχειρηματική οικογένεια και ήταν κόρη του βιομηχάνου Κοσμά Πανούτσου, ο οποίος είχε διατελέσει πρόεδρος του Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων. Η οικογένεια του πατέρα του είχε καταγωγή από τη Βλαχοκερασιά Αρκαδίας.
Μετά τις σχολικές του σπουδές στην Αθήνα, ο Μάνος έφυγε για την Ελβετία. Σπούδασε μηχανολόγος-μηχανικός στο Ομοσπονδιακό Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, με ειδίκευση στην αεροδυναμική, και ολοκλήρωσε τις σπουδές του το 1963.
Το 1965 απέκτησε MBA στη Διοίκηση Επιχειρήσεων από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Πριν περάσει στην πολιτική, υπηρέτησε για 33 μήνες ως σημαιοφόρος στο Πολεμικό Ναυτικό.
Από την Αλλατίνη στην πολιτική
Το 1966 επέστρεψε στην Ελλάδα και εντάχθηκε στην «Αλλατίνη Α.Ε.», εταιρεία που συνδεόταν με την οικογένεια της μητέρας του. Ξεκίνησε ως βοηθός γενικός διευθυντής και στη συνέχεια ανέλαβε διαδοχικά τις θέσεις του γενικού διευθυντή, του αντιπροέδρου και του προέδρου του διοικητικού συμβουλίου.
Παρέμεινε στην επιχείρηση περίπου 11 χρόνια, προτού την εγκαταλείψει το 1977 για να ακολουθήσει πολιτική σταδιοδρομία.
Παράλληλα, είχε ενεργό παρουσία στους παραγωγικούς φορείς, έχοντας μεταξύ άλλων διατελέσει αντιπρόεδρος του Συνδέσμου Αλευροβιομηχάνων Ελλάδος και έφορος του διοικητικού συμβουλίου του ΣΕΒ.
Η είσοδος στη Νέα Δημοκρατία
Το 1977 έκανε το πρώτο του βήμα στην εκλογική πολιτική, κατεβαίνοντας υποψήφιος με τη Νέα Δημοκρατία και εκλεγόμενος βουλευτής.
Σχεδόν αμέσως πέρασε από τη Βουλή στην κυβέρνηση. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τον επέλεξε για τη θέση του υφυπουργού Δημοσίων Έργων, την οποία κατείχε από το 1977 έως το 1980.
Η θητεία του συνδέθηκε από νωρίς με τον σχεδιασμό μεγάλων υποδομών και τη χωροταξική πολιτική. Το 1980 δημιουργήθηκε το Υπουργείο Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος, το πρώτο ελληνικό υπουργείο με κεντρική αρμοδιότητα το περιβάλλον, με τον Μάνο να αναλαμβάνει επικεφαλής του.
Στην κυβέρνηση του Γεωργίου Ράλλη ανέλαβε στη συνέχεια το Υπουργείο Βιομηχανίας και Ενέργειας, θέση στην οποία παρέμεινε κατά την περίοδο 1980-1981.
Οι πρώτες συγκρούσεις με τη Νέα Δημοκρατία
Ήδη από τη δεκαετία του 1980 ο Στέφανος Μάνος άρχισε να διαφοροποιείται έντονα από την παραδοσιακή οικονομική πολιτική της Νέας Δημοκρατίας.
Υπήρξε από τους πρώτους πολιτικούς της παράταξης που τάχθηκαν ανοιχτά υπέρ των ιδιωτικοποιήσεων, σε μια εποχή κατά την οποία η κρατική ιδιοκτησία και οι κρατικοποιήσεις κυριαρχούσαν στην πολιτική συζήτηση.
Οι θέσεις του προκάλεσαν αντιδράσεις ακόμη και στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας. Το 1983 διαγράφηκε προσωρινά από το κόμμα, ενώ στη συνέχεια αρκετές από τις προτάσεις του ενσωματώθηκαν στο πρόγραμμά του.
Την ίδια περίοδο υποστήριξε την απελευθέρωση της ραδιοφωνίας από το κρατικό μονοπώλιο, ενώ είχε προτείνει και τη θεσμοθέτηση του leasing ως εργαλείου χρηματοδότησης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Στις εκλογές του 1981 δεν εξελέγη βουλευτής, παρέμεινε όμως ενεργός στην πολιτική ζωή και συνέχισε τις παρεμβάσεις του για την οικονομία, τις ιδιωτικοποιήσεις και τη λειτουργία του κράτους.
Η επιστροφή στη Βουλή και τα μεγάλα έργα
Ο Μάνος επέστρεψε στη Βουλή και το 1990, μετά τη νίκη της Νέας Δημοκρατίας και την επιστροφή του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη στην πρωθυπουργία, ανέλαβε το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων.
Η περίοδος αυτή συνδέθηκε με σημαντικά έργα υποδομής. Ο Μάνος είχε ενεργό ρόλο στην προώθηση της σύμβασης για το Μετρό της Αθήνας, στον σχεδιασμό της Αττικής Οδού, στην κατασκευή του νέου αεροδρομίου στα Σπάτα και στην προώθηση της Γέφυρας Ρίου-Αντιρρίου.
Παράλληλα, υποστήριξε τη χρηματοδότηση μεγάλων έργων με τη συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων και μέσω σχημάτων αυτοχρηματοδότησης, επιμένοντας στην ανάγκη να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο το ελληνικό κράτος σχεδίαζε και υλοποιούσε τις μεγάλες υποδομές.
Η μάχη με το νέφος της Αθήνας
Ένα από τα μέτρα με τα οποία συνδέθηκε περισσότερο το όνομα του Στέφανου Μάνου ήταν η απόσυρση των παλαιών και ρυπογόνων αυτοκινήτων.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 προώθησε τη νομοθεσία για την απόσυρση των παλαιών ΙΧ και την αντικατάστασή τους με καταλυτικά αυτοκίνητα. Σύμφωνα με στοιχεία που είχε παρουσιάσει ο ίδιος, αποσύρθηκαν 332.453 παλαιά και ρυπογόνα αυτοκίνητα.
Η πολιτική αυτή αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας αντιμετώπισης του νέφους της Αθήνας. Στην ίδια λογική εντάχθηκαν παρεμβάσεις για την απομάκρυνση ρυπογόνων δραστηριοτήτων από τον αστικό ιστό και την αντιμετώπιση της βιομηχανικής ρύπανσης.
Η ανάπλαση της Πλάκας
Σημαντικό κομμάτι της πολιτικής του παρακαταθήκης αποτέλεσε και η παρέμβασή του στην Πλάκα.
Οι πολεοδομικές ρυθμίσεις, η δημιουργία πεζοδρόμων και η προσπάθεια προστασίας του ιστορικού χαρακτήρα της περιοχής εντάσσονταν σε μια ευρύτερη αντίληψη για την Αθήνα, στην οποία ο Μάνος έδινε ιδιαίτερη έμφαση στον χωροταξικό σχεδιασμό και στην ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος.
Στο οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης Μητσοτάκη
Το 1992 μετακινήθηκε από το ΥΠΕΧΩΔΕ στο οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης Μητσοτάκη. Ανέλαβε αρχικά το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και στη συνέχεια το Υπουργείο Οικονομικών, όπου παρέμεινε έως την πτώση της κυβέρνησης το 1993.
Στο οικονομικό πεδίο υποστήριξε με συνέπεια την απελευθέρωση των αγορών, τις ιδιωτικοποιήσεις, τον περιορισμό των κρατικών μονοπωλίων και τη συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων στις μεγάλες υποδομές.
Μεταξύ των πολιτικών που συνδέθηκαν με την περίοδο αυτή ήταν οι προσπάθειες απελευθέρωσης τιμών και ωραρίων, οι ιδιωτικοποιήσεις, η απελευθέρωση της κινητής τηλεφωνίας και η θεσμική προετοιμασία για μεγάλα έργα.
Η διεκδίκηση της ηγεσίας της Νέας Δημοκρατίας
Μετά την εκλογική ήττα της Νέας Δημοκρατίας το 1993, ο Στέφανος Μάνος διεκδίκησε την ηγεσία του κόμματος. Έθεσε υποψηφιότητα για την προεδρία το 1993, χωρίς να εκλεγεί, και επανήλθε στη διαδικασία το 1997. Και στις δύο περιπτώσεις δεν κατάφερε να επικρατήσει.
Η πολιτική του παρουσία στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας παρέμενε ιδιαίτερη, καθώς εξέφραζε μια σαφή φιλελεύθερη τάση, συχνά σε αντιπαράθεση με πιο παραδοσιακές αντιλήψεις της παράταξης.
Η οριστική ρήξη με τη Νέα Δημοκρατία
Η σχέση του με τη Νέα Δημοκρατία έφτασε στο τέλος της το 1998, όταν ο Μάνος συγκρούστηκε με την ηγεσία του κόμματος με αφορμή τροπολογία της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ για τις ΔΕΚΟ.
Ο ίδιος και άλλα στελέχη της ΝΔ επέλεξαν να στηρίξουν ρύθμιση την οποία θεωρούσαν ότι κινούνταν προς την κατεύθυνση των δικών τους φιλελεύθερων θέσεων, παρά το γεγονός ότι προερχόταν από την κυβέρνηση του πολιτικού αντιπάλου.
Ο Κώστας Καραμανλής, τότε αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας, τον παρέπεμψε στο πειθαρχικό όργανο του κόμματος και ο Μάνος διαγράφηκε.
Η διαγραφή του αποτέλεσε μία από τις χαρακτηριστικότερες εσωκομματικές συγκρούσεις της Νέας Δημοκρατίας τη δεκαετία του 1990 και σηματοδότησε την οριστική έξοδό του από το κόμμα.
Οι «Φιλελεύθεροι» και η «Δράση»
Το 1999 ο Στέφανος Μάνος ίδρυσε το κόμμα «Οι Φιλελεύθεροι», με χαρακτηριστικό έμβλημα τον «μαινόμενο ταύρο». Το κόμμα συμμετείχε αυτόνομα στις ευρωεκλογές του Ιουνίου 1999, συγκεντρώνοντας περίπου 1,62% των ψήφων.
Δεν κατάφερε να αποκτήσει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση και δύο χρόνια αργότερα ανέστειλε τη λειτουργία του λόγω οικονομικών προβλημάτων.
Στις εκλογές του 2000, ωστόσο, οι Φιλελεύθεροι συνεργάστηκαν με τη Νέα Δημοκρατία και ο Μάνος επέστρεψε στη Βουλή.
Μια ακόμη ασυνήθιστη πολιτική συνεργασία ακολούθησε το 2004, όταν ο Γιώργος Παπανδρέου, επιδιώκοντας να διευρύνει το ΠΑΣΟΚ προς τον φιλελεύθερο χώρο, συμπεριέλαβε τον Στέφανο Μάνο στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του κόμματος, μαζί με τον επίσης πρώην υπουργό της ΝΔ Ανδρέα Ανδριανόπουλο.
Ο Μάνος εξελέγη βουλευτής, χωρίς όμως να ενταχθεί ουσιαστικά στον κομματικό μηχανισμό του ΠΑΣΟΚ. Στη συνέχεια ανεξαρτητοποιήθηκε.
Το 2009 επέστρεψε στην ενεργό κομματική πολιτική, συνιδρύοντας τη «Δράση». Το κόμμα εξέφραζε τον φιλελεύθερο και μεταρρυθμιστικό χώρο και υποστήριζε ένα μικρότερο και αποτελεσματικότερο κράτος, την απελευθέρωση της οικονομίας και την προσέλκυση επενδύσεων.
Ο Μάνος παρέμεινε πρόεδρος της Δράσης έως το 2012, οπότε και αποχώρησε από την ηγεσία, δηλώνοντας ότι αποσύρεται από την ενεργό πολιτική.
Ο πολιτικός που δεν υπολόγιζε το πολιτικό κόστος
Ένα από τα χαρακτηριστικά που συνόδευσαν τον Στέφανο Μάνο σε ολόκληρη την πολιτική του διαδρομή ήταν η επιμονή του σε μέτρα που θεωρούσε οικονομικά ή τεχνικά ορθά, ακόμη και όταν ήταν πολιτικά δύσκολα.
Η φιλελεύθερη οικονομική του αντίληψη τον έφερε πολλές φορές αντιμέτωπο με οργανωμένα συμφέροντα, συνδικαλιστικές αντιδράσεις, αλλά και με την ίδια του την παράταξη.
Ακόμη και οι επικριτές του αναγνώριζαν ότι αποτελούσε μία από τις πιο συνεπείς και ευδιάκριτες φιλελεύθερες φωνές της ελληνικής πολιτικής σκηνής.
Η δημόσια παρέμβαση μετά την αποχώρηση από την πολιτική
Μετά την αποχώρησή του από το Κοινοβούλιο και την ενεργό πολιτική, ο Μάνος συνέχισε να αρθρογραφεί και να παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο.
Ιδιαίτερα κατά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης επέκρινε έντονα τη λειτουργία του ελληνικού κράτους, τη δημοσιονομική πολιτική, τη γραφειοκρατία και την αδυναμία προσέλκυσης επενδύσεων.
Οι απόψεις του παρέμειναν σταθερά προσανατολισμένες στη μείωση του κρατισμού, στην απελευθέρωση της οικονομίας, στην ενίσχυση της παραγωγικότητας και στην αποτελεσματικότερη λειτουργία των θεσμών.
Η αυτοβιογραφική καταγραφή μιας πολιτικής διαδρομής
Οι συζητήσεις του με τον δημοσιογράφο Άρη Πορτοσάλτε, που πραγματοποιήθηκαν από το 2019 έως τις αρχές του 2021, αποτέλεσαν τη βάση για την έκδοση του βιβλίου «Στέφανος Μάνος – Τομή στην αδράνεια», το οποίο κυκλοφόρησε το 2022 με πρόλογο του Θάνου Βερέμη.
Στο βιβλίο ο Μάνος κατέγραψε τη δική του εκδοχή για τις δεκαετίες της πολιτικής του παρουσίας, από την Αλλατίνη και τη γνωριμία του με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή έως τις συγκρούσεις στη Νέα Δημοκρατία, τη συνεργασία με το ΠΑΣΟΚ, τη Δράση και την αποχώρησή του από την ενεργό πολιτική.
Καραμανλής, Μητσοτάκης και μια ιδιαίτερη πολιτική διαδρομή
Ο Μάνος είχε ιδιαίτερη σχέση με δύο πρωθυπουργούς της Νέας Δημοκρατίας, τον ιδρυτή της παράταξης Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη.
Για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή είχε αναγνωρίσει ότι του έδωσε τη δυνατότητα να εφαρμόσει πολιτικές και δεν στάθηκε εμπόδιο στις μεταρρυθμίσεις που προωθούσε.
Αντίθετα, η σχέση του με τον Κώστα Καραμανλή υπήρξε συγκρουσιακή και κατέληξε στη διαγραφή του το 1998.
Με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη συνεργάστηκε στην κυβέρνηση της περιόδου 1990-1993, έχοντας σημαντικό πεδίο δράσης για την προώθηση μεταρρυθμίσεων. Ο ίδιος, πάντως, θεωρούσε ότι ο Μητσοτάκης δεν στήριζε πάντοτε μέχρι τέλους όλες τις επιλογές του.
Μια πολιτική παρακαταθήκη που εξακολουθεί να προκαλεί συζήτηση
Ο Στέφανος Μάνος υπήρξε ένας πολιτικός που δύσκολα χωρούσε στα παραδοσιακά κομματικά καλούπια. Βρέθηκε στη Νέα Δημοκρατία, συγκρούστηκε με την ηγεσία της, ίδρυσε δικό του κόμμα, συνεργάστηκε με το ΠΑΣΟΚ και στη συνέχεια δημιούργησε τη «Δράση».
Σε μια πολιτική ζωή που διήρκεσε σχεδόν πέντε δεκαετίες, επέμεινε στις ίδιες βασικές θέσεις: μικρότερο και αποτελεσματικότερο κράτος, οικονομική ελευθερία, ιδιωτικοποιήσεις, επενδύσεις, μεταρρυθμίσεις και αλλαγή του τρόπου λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης.
Οι παρεμβάσεις του δεν έπαψαν να προκαλούν αντιδράσεις και αντιπαραθέσεις. Παράλληλα, όμως, συνέβαλαν στη διαμόρφωση του φιλελεύθερου πολιτικού λόγου στην Ελλάδα και επηρέασαν τη συζήτηση για τις υποδομές, την οικονομία, το περιβάλλον και τον ρόλο του κράτους.
Ο Στέφανος Μάνος έφυγε από τη ζωή αφήνοντας πίσω του μια διαδρομή που χαρακτηρίστηκε από πολιτικές συγκρούσεις, μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες και, πάνω απ’ όλα, την επιλογή να υπερασπίζεται τις απόψεις του ακόμη και όταν αυτές δεν ήταν δημοφιλείς.
