Πριν από 75 χρόνια, η ιδέα ότι άνθρωποι σε διαφορετικές ηπείρους θα μπορούσαν να επικοινωνούν δωρεάν μέσω μιας οθόνης, ότι η ιατρική θα πραγματοποιούσε επεμβάσεις με ρομποτικά συστήματα ή ότι το προσδόκιμο ζωής θα ξεπερνούσε τα 80 χρόνια, έμοιαζε με επιστημονική φαντασία. Σήμερα αποτελεί καθημερινότητα. Με αυτή την ιστορική αναλογία, ο Τομά Πικετί και μια ομάδα οικονομολόγων επιχειρούν να περιγράψουν ένα νέο μέλλον: έναν κόσμο όπου η ευημερία θα μοιράζεται πιο ισότιμα, η ακραία φτώχεια θα περιορίζεται δραστικά και η κλιματική βιωσιμότητα θα συμβαδίζει με την οικονομική ανάπτυξη.
Ένα σχέδιο για τον κόσμο του 2100
Η έκθεση «Global Justice Report» αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη μέχρι σήμερα προσπάθεια ποσοτικοποίησης ενός εναλλακτικού μοντέλου παγκόσμιας ανάπτυξης. Οι συντάκτες της υποστηρίζουν ότι έως το τέλος του αιώνα είναι εφικτή μια σημαντική σύγκλιση των οικονομιών και των εισοδημάτων, υπό την προϋπόθεση ότι θα εφαρμοστούν πολιτικές αναδιανομής, πράσινης μετάβασης και περιορισμού των ανισοτήτων.
Σύμφωνα με το σενάριο που παρουσιάζουν, το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού θα μπορούσε να δει το πραγματικό του εισόδημα να διπλασιάζεται, ενώ παράλληλα ο χρόνος εργασίας θα μειωνόταν σημαντικά χάρη στην τεχνολογική πρόοδο και την αύξηση της παραγωγικότητας.
Ο στόχος είναι φιλόδοξος: το μέσο εισόδημα ανά κάτοικο να συγκλίνει σταδιακά προς τα 5.000 ευρώ τον μήνα σε όρους αγοραστικής δύναμης, ανεξάρτητα από τη χώρα στην οποία ζει κάποιος.
Οι τρεις προϋποθέσεις της μετάβασης
Ο Τομά Πικετί, μαζί με τους Λούκας Τσάνσελ, Κορνέλια Μορέν, Ροβάιντα Μοσρίφ, Μόριτς Οντέρσκι και Αμόλ Σομαντσί, υποστηρίζουν ότι μια τέτοια εξέλιξη δεν αποτελεί ουτοπία, αλλά εξαρτάται από τρεις θεμελιώδεις προϋποθέσεις.
Η πρώτη αφορά την ταχεία απεξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από τα ορυκτά καύσιμα και τη μετάβαση σε ενεργειακά συστήματα χαμηλών εκπομπών άνθρακα.
Η δεύτερη συνδέεται με μια βαθιά αλλαγή του παραγωγικού και καταναλωτικού μοντέλου. Οι ερευνητές μιλούν για μετάβαση από την υπερκατανάλωση στην «επάρκεια», δηλαδή σε ένα μοντέλο όπου οι κοινωνίες καλύπτουν τις ανάγκες τους χωρίς να εξαντλούν τους φυσικούς πόρους.
Η τρίτη προϋπόθεση είναι η δραστική μείωση των εισοδηματικών και περιουσιακών ανισοτήτων, τόσο μεταξύ κρατών όσο και στο εσωτερικό τους.
Λιγότερη εργασία, περισσότερη εκπαίδευση και υγεία
Η έκθεση προβλέπει ότι η τεχνολογική πρόοδος μπορεί να επιτρέψει σημαντική μείωση του χρόνου εργασίας. Οι ετήσιες ώρες εργασίας ανά εργαζόμενο εκτιμάται ότι θα μπορούσαν να μειωθούν από περίπου 2.100 σήμερα σε περίπου 1.000 έως το τέλος του αιώνα.
Ταυτόχρονα, ολοένα μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης εργασίας θα μετατοπιστεί σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η υγεία, η φροντίδα και οι κοινωνικές υπηρεσίες. Το ποσοστό των παγκόσμιων ωρών εργασίας που αφιερώνεται σε αυτούς τους τομείς θα μπορούσε να αυξηθεί από το 11% στο 43%, αντανακλώντας μια διαφορετική ιεράρχηση κοινωνικών αναγκών.
Η μάχη κατά της συγκέντρωσης πλούτου
Στον πυρήνα της ανάλυσης βρίσκεται η πεποίθηση ότι η ακραία συγκέντρωση πλούτου αποτελεί πλέον όχι μόνο οικονομικό αλλά και πολιτικό πρόβλημα.
Ο Τομά Πικετί συνδέει την άνοδο του εθνικισμού, την πολιτική πόλωση και την ενίσχυση αυταρχικών τάσεων με τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων. Κατά την άποψή του, η αποδυνάμωση της φορολόγησης των μεγάλων περιουσιών και των κληρονομιών έχει ενισχύσει τη δύναμη μιας μικρής οικονομικής ελίτ και έχει περιορίσει την κοινωνική κινητικότητα.
Η έκθεση προβλέπει ότι έως το 2100 το μερίδιο του παγκόσμιου πλούτου που κατέχει το φτωχότερο μισό της ανθρωπότητας θα μπορούσε να αυξηθεί από το σημερινό 2% στο 30%. Αντίστοιχα, το μερίδιο του πλούτου που συγκεντρώνουν οι δισεκατομμυριούχοι θα περιοριζόταν δραστικά.
Ο παγκόσμιος φόρος στους υπερπλούσιους
Η πιο συζητημένη πρόταση της έκθεσης αφορά τη δημιουργία ενός παγκόσμιου φορολογικού πλαισίου για τις πολύ μεγάλες περιουσίες.
Ο Γάλλος οικονομολόγος προτείνει προοδευτική φορολόγηση του υπερσυσσωρευμένου πλούτου, με συντελεστές που στις υψηλότερες περιουσιακές κατηγορίες θα μπορούσαν να φτάνουν ακόμη και το 20%.
Τα έσοδα από αυτή τη φορολόγηση θα διοχετεύονταν σε ένα νέο Παγκόσμιο Ταμείο Δικαιοσύνης, το οποίο θα χρηματοδοτούσε επενδύσεις στην εκπαίδευση, την υγεία, τις πράσινες υποδομές και την προσαρμογή των φτωχότερων χωρών στην κλιματική αλλαγή.
Ουτοπία ή ρεαλιστικός οδικός χάρτης;
Οι ίδιοι οι συντάκτες αναγνωρίζουν ότι οι προτάσεις τους αμφισβητούν θεμελιωμένες αντιλήψεις για τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας. Υποστηρίζουν, ωστόσο, ότι πριν από λίγες δεκαετίες εξίσου απίθανες έμοιαζαν πολλές από τις τεχνολογικές και κοινωνικές κατακτήσεις που σήμερα θεωρούνται αυτονόητες.
Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι μόνο αν το σχέδιο μπορεί να εφαρμοστεί, αλλά αν οι κοινωνίες και τα πολιτικά συστήματα θα αποκτήσουν τη βούληση να αναμετρηθούν με τις ανισότητες που διαμορφώνουν τον 21ο αιώνα. Για τον Τομά Πικετί, η συζήτηση για την οικονομική δικαιοσύνη δεν αφορά απλώς την αναδιανομή του πλούτου. Αφορά τη σταθερότητα των δημοκρατιών, τη συνοχή των κοινωνιών και τελικά τη δυνατότητα του πλανήτη να συνδυάσει ευημερία και βιωσιμότητα τις επόμενες δεκαετίες.
