Ελληνοτουρκικά και θεσμική κρίση: η παρέμβαση Βενιζέλου στο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών
Σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής ρευστότητας και εσωτερικής πολιτικής δυσπιστίας, ο Ευάγγελος Βενιζέλος έθεσε στο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών το περίγραμμα μιας νέας πραγματικότητας: ένα διεθνές σύστημα χωρίς σταθερά «τρίγωνα» ισορροπίας, αλλά με πολλαπλά τραπέζια διαπραγμάτευσης και περισσότερους δρώντες, όπου η Ελλάδα καλείται να κινείται ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα χωρίς να χάνει τον έλεγχο του βασικού της άξονα, των ελληνοτουρκικών σχέσεων.
Τοποθετώντας τη συζήτηση στο ευρύτερο πλαίσιο της διεθνούς αναδιάταξης, ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης ανέδειξε ότι η παραδοσιακή αρχιτεκτονική διαχείρισης κρίσεων της Μεταπολίτευσης έχει μεταβληθεί. Οι αμερικανικές παρεμβάσεις, που λειτουργούσαν ως σταθερός μηχανισμός μετατροπής μιας ελληνοτουρκικής έντασης σε διπλωματική εκτόνωση, δεν αποτελούν πλέον τον μοναδικό άξονα σταθεροποίησης. Στη θέση τους εμφανίζεται ένα πολυκεντρικό σύστημα, όπου ΗΠΑ, Ευρωπαϊκή Ένωση, περιφερειακές δυνάμεις της Ανατολικής Μεσογείου και χώρες του Κόλπου συνδιαμορφώνουν τις ισορροπίες.
Το νέο γεωπολιτικό περιβάλλον και η Ελλάδα μεταξύ πολλών αξόνων
Ο Βενιζέλος περιέγραψε μια εξωτερική πολιτική που δεν εξελίσσεται πλέον μέσα σε ένα γραμμικό σχήμα, αλλά σε ένα πλέγμα σχέσεων, όπου η Ελλάδα έχει επιλέξει να προσθέτει εταίρους: από την εμβάθυνση των σχέσεων με το Ισραήλ και κράτη του Κόλπου, έως την προσαρμογή στη νέα φάση των αμερικανοευρωπαϊκών σχέσεων υπό την επιρροή του Ντόναλντ Τραμπ.
Σε αυτό το περιβάλλον, το βασικό διακύβευμα, όπως το έθεσε, είναι η διατήρηση του ρυθμού των ελληνοτουρκικών σχέσεων από την ίδια την Αθήνα. Η προειδοποίηση ήταν σαφής: η εκχώρηση του ρυθμού σε τρίτους παράγοντες δημιουργεί συνθήκες στρατηγικής αστάθειας, σε ένα πεδίο ήδη επιβαρυμένο από νέες νομοθετικές και διπλωματικές εντάσεις στην Τουρκία και από τη μεταβλητότητα των περιφερειακών ισορροπιών.
Μετα-2023 φάση στα ελληνοτουρκικά και το ασταθές “ήρεμο νερό”
Αναλύοντας τη σημερινή εικόνα των ελληνοτουρκικών σχέσεων, ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης περιέγραψε μια μεταβατική περίοδο μετά το 2023. Η περίοδος των «ήρεμων νερών», της Διακήρυξης των Αθηνών και της μείωσης των παραβιάσεων συνοδεύεται πλέον από νέα επεισόδια έντασης και νομικές ή πολιτικές κινήσεις που επιβαρύνουν εκ νέου το κλίμα.
Ο ίδιος επανέφερε στο προσκήνιο την ανάγκη για ενεργητική ελληνική στρατηγική: οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών με βάση το διεθνές δίκαιο, συνέχιση του διαλόγου χωρίς διακοπές και αποφυγή παθητικής στάσης απέναντι στις εξελίξεις. Το μήνυμα ήταν ότι η απουσία πρωτοβουλιών δημιουργεί κενό, το οποίο καλύπτεται από άλλους δρώντες.
Η κοινωνία της δυσπιστίας και τα ευρήματα της Metron Analysis
Σημαντικό τμήμα της παρέμβασης συνδέθηκε με τα ευρήματα της έρευνας της Metron Analysis, που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών σε συνεργασία με το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών. Η έρευνα σκιαγραφεί μια κοινωνία που κινείται σε συνθήκες έντονης οικονομικής πίεσης και θεσμικής κόπωσης.
Όπως ανέδειξαν οι Στράτος Φαναράς και Γιάννης Μπαλαμπανίδης, η οικονομία και η ακρίβεια κυριαρχούν ως βασικό πρόβλημα για την πλειονότητα των πολιτών, ενώ ακολουθεί η κρίση εμπιστοσύνης προς τη Δικαιοσύνη και τους θεσμούς. Το στοιχείο που ξεχωρίζει είναι η καθολική αμφισβήτηση της απόδοσης δικαιοσύνης στις μεγάλες υποθέσεις των Τεμπών, του ΟΠΕΚΕΠΕ και των υποκλοπών, με το 80% να εκφράζει αρνητική εκτίμηση.
Κρίση εμπιστοσύνης και θεσμική κόπωση
Η αποτύπωση της κοινής γνώμης δείχνει μια σταθερή μετατόπιση: περίπου οι μισοί πολίτες θεωρούν ότι η χώρα κινείται προς τα πίσω, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό καταγράφει αίσθηση στασιμότητας. Η εικόνα αυτή συνοδεύεται από χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς, με έντονη αμφισβήτηση της λειτουργίας του κράτους δικαίου και της αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης.
Η πολιτική ανάγνωση του Βενιζέλου εστίασε ακριβώς σε αυτή τη διάσταση: την αποδυνάμωση του κοινωνικού συμβολαίου της Μεταπολίτευσης και την ανάγκη επανασυγκρότησης μιας νέας θεσμικής ισορροπίας. Σε αυτό το πλαίσιο άσκησε κριτική στο μοντέλο του «επιτελικού κράτους», το οποίο, όπως σημείωσε, δεν έχει αποδώσει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα αποτελεσματικότητας και λογοδοσίας.
Πολιτική συναίνεση και όρια της διακυβέρνησης
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στο ζήτημα της πολιτικής συναίνεσης, ειδικά σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Ο Βενιζέλος έθεσε ευθέως το ερώτημα για το πώς μπορεί να διαμορφωθεί μια συνεκτική εθνική στρατηγική όταν η κοινωνία εμφανίζει υψηλή δυσπιστία και το πολιτικό σύστημα δυσκολεύεται να παράγει κοινό πλαίσιο κατανόησης.
Κατά την τοποθέτησή του, η ευθύνη για τη δημιουργία αυτού του πλαισίου ανήκει στην κυβέρνηση, η οποία οφείλει να οργανώσει τον διάλογο και να επιδιώξει συναινέσεις με όρους σοβαρότητας και θεσμικής εμπιστοσύνης. Χωρίς αυτή τη διαδικασία, το πολιτικό σύστημα κινδυνεύει να λειτουργεί σε περιβάλλον διαρκούς έντασης και μειωμένης νομιμοποίησης.
Η μεγάλη εικόνα: γεωπολιτική ρευστότητα και εσωτερική ανθεκτικότητα
Στο συνολικό του στίγμα, ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης συνέδεσε τρεις παράλληλες κρίσεις: τη γεωπολιτική ρευστότητα, τη θεσμική δυσπιστία στο εσωτερικό και την κοινωνική πίεση από την οικονομία. Το αποτέλεσμα, όπως προκύπτει τόσο από την πολιτική του ανάλυση όσο και από τα δεδομένα της έρευνας, είναι μια χώρα που καλείται να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο με τον οποίο ασκεί εξωτερική πολιτική και παράγει εσωτερική συναίνεση.
