Η ελληνική πορεία από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, με τις υποσχέσεις σύγκλισης και τις διαδοχικές κρίσεις, επανέρχεται στο επίκεντρο μέσα από ένα βιβλίο που επιχειρεί συνολική αποτίμηση.
Το έργο του Τι πήγε λάθος στην Ελλάδα – και τι θα μπορούσε να διορθωθεί του Μιχάλη Σάλλα, που κυκλοφορεί στις 3 Ιουνίου από τις Athens Bookstore Publications, θέτει ευθέως το ερώτημα γιατί η χώρα δεν κατάφερε να μετατρέψει τη συμμετοχή της στην Ευρώπη σε πραγματική παραγωγική σύγκλιση. Με αφετηρία την οικονομική πραγματικότητα της δεκαετίας του 1970 και φτάνοντας έως το 2025, το βιβλίο επιχειρεί μια ερμηνεία των επιλογών που διαμόρφωσαν το σημερινό οικονομικό και θεσμικό τοπίο.
Μισός αιώνας προσδοκιών και αδυναμιών
Το κεντρικό νήμα της ανάλυσης διατρέχει πέντε δεκαετίες, όπου η Ελλάδα κινήθηκε ανάμεσα σε κύκλους ανάπτυξης και κρίσεων χωρίς σταθερή παραγωγική κατεύθυνση. Η Μεταπολίτευση συνοδεύτηκε από διεύρυνση του κράτους και βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, αλλά και από σταδιακή εξάρτηση από τον δανεισμό και την κατανάλωση.
Στη δεκαετία του 1990 καταγράφεται η προσπάθεια ευρωπαϊκής προσαρμογής, χωρίς όμως να ολοκληρωθούν οι βαθιές μεταρρυθμίσεις που θα στήριζαν την ένταξη στην ΟΝΕ σε πραγματική παραγωγική βάση. Το αποτέλεσμα ήταν μια οικονομία που εντάχθηκε θεσμικά στην Ευρώπη, χωρίς να έχει προσαρμόσει πλήρως τη δομή της.
Η ψευδαίσθηση της σύγκλισης και το ευρώ
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη δεκαετία του 2000, την οποία το βιβλίο περιγράφει ως περίοδο επίπλαστης ευημερίας. Η φθηνή χρηματοδότηση, η πιστωτική επέκταση και η αύξηση της κατανάλωσης δημιούργησαν εικόνα σύγκλισης με την Ευρωζώνη, χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση της παραγωγικής βάσης.
Η είσοδος στο ευρώ, σύμφωνα με την ανάλυση, δεν συνοδεύτηκε από την αναγκαία θεσμική και οικονομική προετοιμασία. Η χώρα πέτυχε ονομαστική σύγκλιση, αλλά όχι ανταγωνιστικότητα ή παραγωγική αναβάθμιση, γεγονός που ενίσχυσε τις ανισορροπίες που αποκαλύφθηκαν αργότερα με βίαιο τρόπο.
Η κρίση χρέους και τα μνημόνια
Ένα από τα πιο αιχμηρά σημεία αφορά την περίοδο της κρίσης χρέους. Το βιβλίο περιγράφει μια χώρα που βρέθηκε αντιμέτωπη με βαθιά δημοσιονομική κατάρρευση, αλλά και με περιορισμένο διαπραγματευτικό χώρο απέναντι στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και το ΔΝΤ.
Παράλληλα, αναδεικνύει ότι το κόστος των μνημονιακών πολιτικών επιβαρύνθηκε από λανθασμένους χειρισμούς, ασυνέπειες και έλλειψη ενιαίας στρατηγικής, τόσο από την ελληνική πλευρά όσο και από τους θεσμούς της Τρόικας. Η ύφεση, η κοινωνική αποδιάρθρωση και η εκτόξευση του χρέους παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα μιας σύνθετης αποτυχίας συντονισμού και σχεδιασμού.
Οι «τέσσερις Ελλάδες» και το βαθύ ρήγμα της κοινωνίας
Ιδιαίτερο θεωρητικό ενδιαφέρον αποκτά η ανάλυση των «Τεσσάρων Ελλάδων». Σύμφωνα με αυτή, η χώρα λειτουργεί ταυτόχρονα σε τέσσερα διαφορετικά επίπεδα: την Ελλάδα της επιβίωσης, την Ελλάδα της κρατικής εξάρτησης, την Ελλάδα της παραγωγικής εξωστρέφειας και την Ελλάδα της διαπλοκής.
Η συνύπαρξη αυτών των τεσσάρων λογικών, που συχνά συγκρούονται, εξηγεί μέρος της θεσμικής αστάθειας και της δυσκολίας διαμόρφωσης ενιαίας αναπτυξιακής στρατηγικής. Η πολιτική ισορροπεί διαρκώς ανάμεσα σε αντικρουόμενα συμφέροντα και κοινωνικές πραγματικότητες.
Από την αποτίμηση στις προτάσεις για το μέλλον
Το βιβλίο δεν περιορίζεται στη διαπίστωση των αδιεξόδων. Διατυπώνει προτάσεις για την επόμενη ημέρα, με ορίζοντα το 2040. Στο επίκεντρο βρίσκονται η θεσμική ενίσχυση, η τεχνολογική αναβάθμιση, η ενεργειακή στρατηγική, η ενίσχυση της θαλάσσιας οικονομίας και η δημογραφική πολιτική.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού του παραγωγικού μοντέλου και στην αναζωογόνηση της περιφέρειας, ως βασικού πυλώνα για την αποσυμφόρηση των μεγάλων αστικών κέντρων και την ενίσχυση της συνοχής.
Ένα βιβλίο που ανοίγει εκ νέου τον δημόσιο διάλογο
Το εγχείρημα του Μιχάλη Σάλλα επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά: γιατί η Ελλάδα δεν μετέτρεψε την ευρωπαϊκή της πορεία σε διαρκή ανάπτυξη και ποιοι μηχανισμοί αναπαράγουν τις ίδιες παθογένειες.
Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου, η συζήτηση για το ελληνικό οικονομικό μοντέλο επανέρχεται με όρους ιστορικής συνέχειας και όχι συγκυρίας, σε μια περίοδο όπου οι γεωπολιτικές και τεχνολογικές εξελίξεις επαναπροσδιορίζουν τα δεδομένα της ευρωπαϊκής οικονομίας.
