Έφυγε από τη ζωή την Τρίτη 18 Αυγούστου 2026, σε ηλικία 89 ετών, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους και διανοουμένους. Με το επιστημονικό και συγγραφικό έργο του μελέτησε την ελληνική κοινωνία, το κράτος, την εκπαίδευση, τις κοινωνικές ανισότητες και τους μηχανισμούς που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη Ελλάδα, αφήνοντας ισχυρό αποτύπωμα στην ελληνική κοινωνιολογική σκέψη και στον δημόσιο διάλογο.
Μια ζωή αφιερωμένη στην κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937. Σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στη συνέχεια συνέχισε τις σπουδές του στη Φιλοσοφία του Δικαίου και την Κοινωνιολογία στα πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης, του Μονάχου, του Παρισιού και του Γέιλ.
Το 1970, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ακαδημίας Αθηνών, έλαβε τον τίτλο του Docteur ès Lettres et Sciences Humaines από το Πανεπιστήμιο Paris I – Panthéon-Sorbonne. Η ακαδημαϊκή του πορεία συνδέθηκε στη συνέχεια στενά με τη Γαλλία και ιδιαίτερα με το Πανεπιστήμιο Paris VIII, όπου δίδαξε Κοινωνιολογία.
Παράλληλα με την πανεπιστημιακή του δραστηριότητα, εργάστηκε ως ερευνητής στο Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Αθηνών και στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS), ενώ άσκησε για πολλά χρόνια τη δικηγορία στην Αθήνα.
Το 1981 επέστρεψε στην Ελλάδα και ανέλαβε καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Από το 1985 έως το 2004 δίδαξε στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου παρέμεινε ως ομότιμος καθηγητής.
Από το Παρίσι στην Ελλάδα
Η διαδρομή του Τσουκαλά δεν περιορίστηκε στα ελληνικά πανεπιστήμια. Διετέλεσε επισκέπτης καθηγητής σε σημαντικά ακαδημαϊκά ιδρύματα του εξωτερικού, μεταξύ άλλων στα πανεπιστήμια Columbia, Princeton και New York University, ενώ υπήρξε επιστημονικός διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών.
Η παραμονή του στο Παρίσι συνέπεσε με μια από τις πιο ταραχώδεις περιόδους της ευρωπαϊκής πνευματικής και πολιτικής ζωής. Ο Τσουκαλάς έζησε από κοντά τον Μάη του 1968, εμπειρία που επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε στη συνέχεια τις σχέσεις ανάμεσα στην πολιτική, την κοινωνία και την ιδεολογία.
Όπως είχε αφηγηθεί χρόνια αργότερα στην ΕΡΤ, ο Μάης του ’68 υπήρξε για τον ίδιο μια μοναδική στιγμή στην ιστορία της γαλλικής διανόησης.
Η «Ελληνική τραγωδία» και η Ελλάδα που αναζητούσε τον εαυτό της
Το συγγραφικό έργο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά υπήρξε εκτεταμένο και πολυεπίπεδο. Από τα σημαντικότερα βιβλία του είναι η «Ελληνική τραγωδία», η «Εξάρτηση και αναπαραγωγή», το «Κράτος και κοινωνική ανάπτυξη», το «Κράτος, εργασία, κοινωνία στη μεταπολεμική Ελλάδα», οι «Περιπέτειες σημασιών», οι «Ανα-γνώσεις», αλλά και μεταγενέστερα έργα όπως ο «Αόρατος Λεβιάθαν» και η «Επινόηση της Ετερότητας».
Η «Ελληνική τραγωδία», που εκδόθηκε το 1969, ήταν μια προσπάθεια να ερμηνευθεί η πορεία της ελληνικής κοινωνίας από την Απελευθέρωση έως τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Το βιβλίο αποτέλεσε ένα από τα έργα που ανέδειξαν τον Τσουκαλά ως έναν από τους σημαντικότερους κοινωνικούς αναλυτές της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Στο επίκεντρο της σκέψης του βρέθηκαν διαχρονικά το κράτος, οι κοινωνικές τάξεις, η εκπαίδευση, οι μηχανισμοί κοινωνικής αναπαραγωγής, η ανάπτυξη και οι ανισότητες. Δεν αντιμετώπισε, ωστόσο, την ελληνική κοινωνία ως μια ιδιόμορφη εξαίρεση, αλλά ως μέρος ευρύτερων ευρωπαϊκών και διεθνών ιστορικών και κοινωνικών διαδικασιών.
Η εκπαίδευση, το κράτος και οι κοινωνικές ανισότητες
Ιδιαίτερη θέση στο έργο του κατέλαβε η μελέτη της εκπαίδευσης και του τρόπου με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί συνδέονται με την κοινωνική κινητικότητα, αλλά και με την αναπαραγωγή των κοινωνικών ανισοτήτων.
Ο Τσουκαλάς επιχείρησε να αποκαλύψει τους μηχανισμούς πίσω από θεσμούς και κοινωνικές πρακτικές που συχνά παρουσιάζονται ως αυτονόητοι. Το κράτος, η εκπαίδευση, η εργασία και η ανάπτυξη αποτέλεσαν για εκείνον πεδία μέσα από τα οποία μπορούσε να αναλυθεί η ίδια η δομή της ελληνικής κοινωνίας.
Αυτό ήταν και ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της σκέψης του: η προσπάθεια να συνδέει τη μεγάλη ιστορική εικόνα με τις καθημερινές κοινωνικές σχέσεις και τις πραγματικές ανισότητες.
Ο Νίκος Πουλαντζάς και μια φιλία ζωής
Ξεχωριστή θέση στη ζωή του Κωνσταντίνου Τσουκαλά κατείχε ο Νίκος Πουλαντζάς. Οι δύο άνδρες γνωρίζονταν από νεαρή ηλικία και συνδέθηκαν με μια βαθιά φιλία που κράτησε μέχρι τον θάνατο του Πουλαντζά το 1979.
Ο ίδιος ο Τσουκαλάς είχε μιλήσει για τον Πουλαντζά ως έναν άνθρωπο που θεωρούσε αδελφό του. Ο θάνατός του αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα προσωπικά πλήγματα της ζωής του.
Η σχέση τους δεν είχε μόνο προσωπική διάσταση. Αμφότεροι ανήκαν σε μια γενιά Ελλήνων διανοουμένων που έζησαν τη διαμόρφωση της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής Αριστεράς, τη δικτατορία, τον Μάη του ’68 και τις μεγάλες ιδεολογικές ανακατατάξεις του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.
Η μνήμη του Πουλαντζά παρέμεινε ενεργή στο έργο του Τσουκαλά, ο οποίος συνέβαλε και στη μελέτη και ανάδειξη της πολιτικής σκέψης του φίλου του.
Η τελευταία μεγάλη ακαδημαϊκή αναγνώριση
Η αναγνώριση της διαδρομής του ήρθε και από την Ακαδημία Αθηνών. Το 2025 ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς εξελέγη τακτικό μέλος της, σε μια από τις κορυφαίες τιμητικές διακρίσεις της επιστημονικής του πορείας.
Κατά την υποδοχή του στην Ακαδημία μίλησε για ζητήματα που τον είχαν απασχολήσει σε ολόκληρη τη διαδρομή του: τις κοινωνικές μεταβολές, τη δικτατορία, τον Μάη του ’68, τον νεοφιλελευθερισμό, την ανάπτυξη και τις αντιφάσεις της σύγχρονης κοινωνίας.
Ακόμη και σε αυτή την ύστερη φάση της ζωής του παρέμενε ενεργός στον δημόσιο διάλογο, με το βλέμμα στραμμένο όχι μόνο στο παρελθόν αλλά και στις μεγάλες προκλήσεις του παρόντος.
Ένας διανοούμενος που δεν έμεινε έξω από την εποχή του
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ανήκε σε εκείνη τη γενιά πανεπιστημιακών που δεν αντιμετώπισαν την επιστήμη ως έναν κλειστό ακαδημαϊκό χώρο. Η κοινωνιολογία, για εκείνον, ήταν πρωτίστως ένα εργαλείο κατανόησης της κοινωνίας και των συγκρούσεων που τη διαμορφώνουν.
Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες παρακολούθησε και ανέλυσε τις μεγάλες μεταμορφώσεις της Ελλάδας: από τη μετεμφυλιακή περίοδο και τη δικτατορία στη Μεταπολίτευση, από την επέκταση του κράτους πρόνοιας και την κοινωνική κινητικότητα στις κρίσεις και στις νέες ανισότητες της παγκοσμιοποίησης.
Το έργο του υπερέβη έτσι τα όρια μιας ακαδημαϊκής ειδικότητας. Ο Τσουκαλάς υπήρξε ένας από τους διανοουμένους που προσπάθησαν να εξηγήσουν όχι μόνο τι συνέβη στην Ελλάδα, αλλά και γιατί συνέβη.
Κλείνει ένας μεγάλος κύκλος
Με τον θάνατό του κλείνει ένας σημαντικός κύκλος για την ελληνική κοινωνιολογία και την πνευματική ζωή της χώρας. Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αφήνει πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τη μελέτη της ελληνικής κοινωνίας και των πολιτικών και κοινωνικών μετασχηματισμών της.
Η κηδεία του, σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής πληροφορίες, θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 19 Αυγούστου στη Ριτσώνα.
Η απουσία του δεν αφορά μόνο την ακαδημαϊκή κοινότητα. Αφορά έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης για την Ελλάδα: απαιτητικό, κριτικό και βαθιά πολιτικό, ακόμη και όταν δεν ήταν κομματικό. Έναν τρόπο σκέψης που αναζητούσε πίσω από τα γεγονότα τις κοινωνικές δυνάμεις που τα γεννούν και πίσω από τις βεβαιότητες τις αντιφάσεις μιας κοινωνίας που αλλάζει.
