Στη Haus am Dom, στο κέντρο της Φρανκφούρτη, ο διοικητής της Τράπεζα της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας ξεδίπλωσε με ωμό ρεαλισμό τις αιτίες και τις συνέπειες της ελληνικής κρίσης, σε εκδήλωση που διοργάνωσε η AHEPA Φρανκφούρτης. Ένα αφήγημα που κινήθηκε ανάμεσα στην αυτοκριτική, την αποτίμηση των πολιτικών επιλογών και την ανάδειξη των διδαγμάτων για το μέλλον της Ευρώπης.
Οι παθογένειες πριν από την κατάρρευση
Ο κ. Στουρνάρας στάθηκε στις διαχρονικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας πριν από το ξέσπασμα της κρίσης. Η χώρα, όπως υπογράμμισε, δεν αξιοποίησε την περίοδο ευημερίας για να διορθώσει τις δομικές της ανισορροπίες. Η δημόσια διοίκηση παρέμεινε αναποτελεσματική, η φοροδιαφυγή εκτεταμένη, ενώ το ασφαλιστικό σύστημα συνέχισε να λειτουργεί με όρους μη βιωσιμότητας.
Το δημόσιο χρέος, αν και σταθερό ως ποσοστό του ΑΕΠ πριν το 2008, κινείτο σε υψηλά επίπεδα, περίπου στο 105%, για να εκτοξευθεί στη συνέχεια σε μη διαχειρίσιμα ύψη. Το αποτέλεσμα ήταν μια κρίση που οδήγησε τη χώρα σε διαδοχικά προγράμματα προσαρμογής και σε μια μακρά περίοδο απώλειας αξιοπιστίας.
Η σκληρή διαδρομή της προσαρμογής
Η πορεία επιστροφής στην κανονικότητα αποδείχθηκε επίπονη. Ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος περιέγραψε τα στάδια της προσαρμογής που επιβλήθηκαν από τους δανειστές, επισημαίνοντας ότι η Ελλάδα χρειάστηκε να περάσει μέσα από μια βαθιά και κοινωνικά επώδυνη διαδικασία για να ανακτήσει την εμπιστοσύνη των αγορών.
Η περίοδος εκείνη σημαδεύτηκε και από την έντονη αρνητική εικόνα της χώρας στο εξωτερικό, με τον γερμανικό Τύπο να υιοθετεί συχνά επιθετικούς χαρακτηρισμούς για τους Έλληνες, εντείνοντας το αίσθημα ταπείνωσης.
Το τίμημα της λάθος συνταγής
Παρά την τελική επιτυχία, ο κ. Στουρνάρας δεν δίστασε να ασκήσει κριτική στο μείγμα πολιτικής που εφαρμόστηκε. Η υπερβολική έμφαση στη φορολογία, εις βάρος των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και των επενδύσεων, επιβάρυνε την οικονομία.
Οι «τρεις θεσμοί» – Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και Διεθνές Νομισματικό Ταμείο – επέμειναν, όπως ανέφερε, σε ταχεία δημοσιονομική προσαρμογή, υποτιμώντας τις επιπτώσεις στην ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: μεταξύ 2008 και 2016 η Ελλάδα έχασε πάνω από το 25% του ΑΕΠ της, η ανεργία εκτινάχθηκε, οι ανισότητες διευρύνθηκαν και οι επενδύσεις κατέρρευσαν, ενώ η φυγή επιστημονικού δυναμικού έλαβε μαζικές διαστάσεις.
«Η Ελλάδα, μαμή της ιστορίας»
Μέσα από αυτή τη δραματική εμπειρία, ο διοικητής της ΤτΕ ανέδειξε μια λιγότερο προφανή διάσταση: τον ρόλο της Ελλάδας ως καταλύτη ευρωπαϊκών εξελίξεων.
Η διαχείριση της κρίσης αποτέλεσε, όπως υποστήριξε, τη βάση για μεταγενέστερες πρωτοβουλίες, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης και τα κοινά ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία που ενεργοποιήθηκαν κατά την πανδημία. «Η Ελλάδα υπήρξε η μαμή της ιστορίας», σημείωσε χαρακτηριστικά, εξηγώντας ότι η εμπειρία της κρίσης οδήγησε την Ευρώπη σε πιο ευέλικτες και συλλογικές απαντήσεις.
Η επόμενη μέρα και οι νέοι κίνδυνοι
Ο κ. Στουρνάρας υπογράμμισε ότι η Ελλάδα έχει ήδη ωφεληθεί από πρωτοφανή οικονομική στήριξη, που έφτασε περίπου το 150% του ΑΕΠ σε χαμηλότοκα δάνεια μεγάλης διάρκειας. Η πρόκληση πλέον είναι η αποτελεσματική αξιοποίησή της, σε συνδυασμό με τη διατήρηση της πολιτικής σταθερότητας.
Η μείωση του δημόσιου χρέους και η δημιουργία πρωτογενών πλεονασμάτων συνιστούν, όπως είπε, βασικές προϋποθέσεις για τη θωράκιση της οικονομίας. Ωστόσο, οι διεθνείς εξελίξεις – και ειδικά η αστάθεια στη Μέση Ανατολή – δημιουργούν νέες αβεβαιότητες.
Σε ένα ευνοϊκό σενάριο, η ελληνική οικονομία μπορεί να διατηρήσει ρυθμούς ανάπτυξης υψηλότερους από τον μέσο όρο της ευρωζώνης το 2026. Σε περίπτωση παρατεταμένης γεωπολιτικής κρίσης και νέας ενεργειακής αναταραχής, οι πιέσεις θα ενταθούν.
Περισσότερη Ευρώπη ως απάντηση
Το βασικό μήνυμα του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος είναι σαφές: οι προκλήσεις της εποχής απαιτούν βαθύτερη ευρωπαϊκή ενοποίηση.
Κοινές επενδύσεις, ενιαία αμυντική πολιτική, ενεργειακή συνεργασία, κοινό χρέος και ενίσχυση της τεχνολογικής βάσης αποτελούν, κατά τον ίδιο, τα αναγκαία βήματα για την αντιμετώπιση των σύγχρονων κρίσεων.
Η εμπειρία της Ελλάδας λειτουργεί πλέον ως παράδειγμα προς μελέτη, ακόμη και για χώρες που στο παρελθόν υιοθέτησαν σκληρή στάση απέναντί της. Το συμπέρασμα που αναδύεται από τη Φρανκφούρτη είναι ότι η επιστροφή σε παλιές συνταγές δεν αποτελεί επιλογή.
Ο δρόμος που διαγράφεται είναι κοινός για Ελλάδα και Ευρώπη: δημοσιονομική σταθερότητα, επενδύσεις, μεταρρυθμίσεις και εμβάθυνση της οικονομικής και τραπεζικής ένωσης.
