Η σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο αναδιαμορφώνει τον ενεργειακό χάρτη: ενώ τα περισσότερα πετρελαιοπαραγωγά κράτη της περιοχής βλέπουν τα έσοδά τους να καταρρέουν, το Ιράν αυξάνει τις εξαγωγές και τα κέρδη του, αξιοποιώντας ένα σύνθετο δίκτυο εμπορίου, μεταφοράς και χρηματοδότησης που αντέχει σε κυρώσεις και βομβαρδισμούς.
Η κατάρρευση της «αξιοπιστίας» του Κόλπου
Για δεκαετίες, οι πετρελαιομοναρχίες της Μέσης Ανατολής προβάλλονταν ως σταθεροί και φθηνοί προμηθευτές ενέργειας. Ο τρίτος πόλεμος του Κόλπου, που διανύει πλέον την πέμπτη εβδομάδα του, έχει ανατρέψει αυτή την εικόνα. Το Στενό του Ορμούζ παραμένει σε μεγάλο βαθμό κλειστό, με αποτέλεσμα περίπου το 15% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου να μην φτάνει στις αγορές.
Τα περισσότερα κράτη της περιοχής έχουν περιορίσει δραστικά την παραγωγή και τις εξαγωγές τους. Οι απώλειες εσόδων είναι μεγάλες και η αβεβαιότητα κυριαρχεί.
Η εξαίρεση του Ιράν
Σε αυτό το περιβάλλον, το Ιράν αποτελεί την εξαίρεση. Παρά τους βομβαρδισμούς από Ηνωμένες Πολιτείες και Ισραήλ, συνεχίζει να εξάγει πετρέλαιο μέσω των Στενών, αυξάνοντας μάλιστα τα ημερήσια έσοδά του σχεδόν στο διπλάσιο σε σχέση με την προπολεμική περίοδο.
Οι εκτιμήσεις ανεβάζουν τις εξαγωγές του στα 2,4 έως 2,8 εκατ. βαρέλια ημερησίως, επίπεδα αντίστοιχα ή και υψηλότερα από πέρυσι. Ταυτόχρονα, οι τιμές πώλησης έχουν αυξηθεί, ενισχύοντας περαιτέρω τα έσοδα.
Ένα ανθεκτικό σύστημα υπό τον έλεγχο των Φρουρών της Επανάστασης
Η ιρανική πετρελαϊκή μηχανή έχει εξελιχθεί σε ένα αποκεντρωμένο και ανθεκτικό σύστημα. Κεντρικό ρόλο διαδραματίζουν οι Φρουροί της Επανάστασης, που ελέγχουν σημαντικό μέρος της παραγωγής και σχεδόν το σύνολο της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Το σύστημα βασίζεται σε τρεις πυλώνες: πωλήσεις, ναυτιλία και χρηματοδότηση. Το πετρέλαιο δεν διακινείται αποκλειστικά μέσω της κρατικής εταιρείας, αλλά κατανέμεται σε κρατικούς και παρακρατικούς φορείς, ακόμη και σε θρησκευτικά ιδρύματα. Περίπου είκοσι ισχυροί επιχειρηματίες και διαμεσολαβητές μετατρέπουν τα φορτία σε ρευστό, μέσω διεθνών δικτύων.
Σκιώδης ναυτιλία και έλεγχος των Στενών
Η μεταφορά πετρελαίου αποτελεί τον δεύτερο κρίσιμο κρίκο. Οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ και επιβλέπουν τις κινήσεις των δεξαμενόπλοιων.
Τα πλοία λειτουργούν με αυξημένα μέτρα ασφαλείας, έτοιμα να αποπλεύσουν άμεσα σε περίπτωση επίθεσης. Παράλληλα, έχουν ενεργοποιηθεί εναλλακτικοί τερματικοί σταθμοί, ώστε να διασφαλιστεί η συνέχεια των εξαγωγών ακόμη και αν πληγούν βασικές εγκαταστάσεις.
Η διέλευση από τα Στενά γίνεται υπό αυστηρό έλεγχο, με ειδικούς κωδικούς και συνοδεία ιρανικών σκαφών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις επιβάλλονται και τέλη διέλευσης.
Κίνα: ο βασικός αγοραστής
Σχεδόν το σύνολο των ιρανικών εξαγωγών κατευθύνεται στην Κίνα, η οποία απορροφά πάνω από το 90% του πετρελαίου. Οι αγοραστές είναι κυρίως μικρά ανεξάρτητα διυλιστήρια, τα λεγόμενα «teapots», που λειτουργούν παράλληλα με τους κρατικούς ενεργειακούς κολοσσούς.
Η μείωση της προσφοράς από άλλες χώρες του Κόλπου έχει περιορίσει τις εκπτώσεις που εξασφάλιζαν οι Κινέζοι αγοραστές, ανεβάζοντας το τελικό κόστος. Παρά τα μειωμένα περιθώρια κέρδους, η ροή του ιρανικού πετρελαίου προς την Κίνα παραμένει ισχυρή.
Σκιώδες τραπεζικό δίκτυο και διεθνείς διαδρομές χρήματος
Ο τρίτος πυλώνας είναι το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Οι πληρωμές πραγματοποιούνται μέσω ενός πολύπλοκου δικτύου λογαριασμών-βιτρίνα, κυρίως σε μικρές τράπεζες της Κίνας και του Χονγκ Κονγκ.
Τα χρήματα διοχετεύονται μέσω πολλαπλών ενδιάμεσων εταιρειών σε διάφορες χώρες, χρηματοδοτώντας είτε εισαγωγές αγαθών είτε μεταφέροντας κεφάλαια σε διεθνείς λογαριασμούς. Το σύστημα αυτό, με χιλιάδες λογαριασμούς, καθιστά εξαιρετικά δύσκολο τον εντοπισμό των ροών.
Ένα δίκτυο που αντέχει στον πόλεμο
Παρά τις πιέσεις και την εντατικοποίηση των ελέγχων από τη Δύση, το ιρανικό σύστημα προσαρμόζεται. Οι διαδρομές πληρωμών αλλάζουν, οι δομές γίνονται πιο σύνθετες και η ιχνηλασιμότητα μειώνεται.
Η πολυπλοκότητα αυτή ενισχύει τη βιωσιμότητα του μηχανισμού, ακόμη και αν δημιουργεί περιθώρια για εσωτερικές διαρροές και διαφθορά.
Η «ενεργειακή νίκη» του Ιράν
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι σαφής: παρά τις στρατιωτικές πιέσεις, το Ιράν καταφέρνει να διατηρεί και να ενισχύει τη θέση του στην παγκόσμια αγορά ενέργειας.
Χωρίς μια συνολική και εκτεταμένη επίθεση στις ενεργειακές του υποδομές—που θα πυροδοτούσε ευρύτερη ανάφλεξη στον Κόλπο—το δίκτυο αυτό δύσκολα θα ανακοπεί. Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο του πολέμου: στο πεδίο των μαχών δέχεται πλήγματα, στην αγορά ενέργειας όμως καταγράφει κέρδη.
