Μήνας: Οκτώβριος 2021

«Μόλις πήγα στη ΓΑΔΑ με είδαν  και έβαλαν τα γέλια. Τους ρώτησα γιατί και μου είπαν ‘Εσύ είσαι ο Ινδιάνος που λένε; Δεν είσαι εσύ, έχουν κάνει λάθος και γι’ αυτό γελάμε’».

Η ιστορία του Αλέξανδρου Μ. θυμίζει εκείνη του Γιόζεφ Κ. του Φραντς Κάφκα, τον μοναχικό υπαλληλάκο που, αιφνιδίως, μπαίνει στο στόχαστρο για ένα έγκλημα που αγνοεί. Η μόνη του διαφορά είναι ότι ο δεύτερος είναι ένας λογοτεχνικός “ήρωας” ενώ ο πρώτος πλήρωσε το λάθος “για γέλια” με επτά μήνες από τη ζωή του.

Μιλώντας στο Documento, ο Αλέξανδρος Μ. ή επονομαζόμενος -από την αστυνομία και στη συνέχεια από τα ΜΜΕ- «Ινδιάνος», ο οποίος ενοχοποιήθηκε εσκεμμένα παρά τα ανύπαρκτα στοιχεία εναντίον του, προκειμένου να αποτελέσει μία ακόμη «επιτυχία» του τότε υπουργού Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, αποκαλύπτει τον ακραίο κυνισμό ΕΛΑΣ, ανακριτικών και δικαστικών αρχών και κυβέρνησης.

Αποκαλύπτει όμως και την ανθρωποφαγική μανία των ΜΜΕ που δίκασαν και καταδίκασαν έναν πολίτη διασύροντάς τον επί εβδομάδες ως υπαίτιο επίθεσης σε αστυνομικό, στερώντας του έτσι επτά ολόκληρους μήνες από τη ζωή του.

Ο Αλέξανδρος Μ. βρέθηκε για επτά μήνες στη φυλακή αντιμετωπίζοντας την κατηγορία για απόπειρα ανθρωποκτονίας του αστυνομικού που τραυματίστηκε στις 9 Μαρτίου (2021) κατά τη διάρκεια επεισοδίων στη Ν. Σμύρνη.

Η εφιαλτική περιπέτεια του Αλέξανδρου Μ. ξεκινάει με την “μαρτυρία” ενός ψυχικά ασθενή ανθρώπου στην οποία στηρίχθηκε και “κατηγορία” σε βάρος του.

«Η σύλληψη έγινε τρεις μέρες μετά τη διαδήλωση στη Ν. Σμύρνη. Η ζωή μου ήταν δουλειά σπίτι και καμία μπάλα, μπάσκετ. Δεν ασχολιόμουν ούτε με πορείες, ούτε τίποτα. . Γήπεδο μια φορά είχα πάει πριν κάποια χρόνια. Εκείνη τη μέρα είχα πάει στη δουλειά και όταν σχόλασα με περίμεναν αστυνομικοί έξω από το κτίριο. Με είχαν ειδοποιήσει ότι κάποιοι με ζήτησαν αλλά δεν ήξερα ποιοι. Μόλις βγήκα έξω με ρώτησαν πως με λένε, τους είπα το όνομά μου και μου είπαν έλα μέσα. Μου φόρεσαν χειροπέδες χωρίς να μου πουν καν γιατί με συλλαμβάνουν. Τους ρώτησα και δεν μου απαντούσαν. Με πήγαν στη ΓΑΔΑ κι εκεί μου τα είπαν όλα. Ότι ήμουν στη Ν. Σμύρνη. Εγώ στη Ν. Σμύρνη; Τι δουλειά έχω εκεί; Δεν έχω καμία σχέση. Μόλις το άκουσα αυτό τρελάθηκα», λέει σε συνέντευξή του στο Documento ο Αλέξανδρος Μ. εξηγώντας τον παραλογισμό της σύλληψής του.

Ο ίδιος αναφερόμενος στους αστυνομικούς που τον υποδέχτηκαν στη ΓΑΔΑ – εκτός από αυτούς που τον συνέλαβαν και του ανακοίνωσαν για τι κατηγορείται – λέει πως από την πρώτη στιγμή όλοι ήξεραν ότι είναι αθώος. «Μόλις πήγα στη ΓΑΔΑ με είδαν και έβαλαν τα γέλια. Τους ρώτησα γιατί και μου είπαν ‘Εσύ είσαι ο Ινδιάνος που λένε; Δεν είσαι εσύ, έχουν κάνει λάθος και γι’ αυτό γελάμε’».

Την ίδια αντίδραση είχαν και οι υπόλοιποι συλληφθέντες που βρίσκονταν στο κρατητήριο όταν τους ανακοίνωσε γιατί κατηγορείται.

«Εγώ μέχρι τότε πίστευα ότι θα καταλάβουν το λάθος τους και σε κανένα δίωρο θα φύγω. Τελικά πέρασαν επτά μήνες. Επτά μήνες στη φυλακή άδικα. Δεν ξέρω τι μπορεί να έγινε και τι μπορεί να σκέφτηκαν αλήθεια. Άκουσαν τον γαμπρό μου; Ήθελαν απλά να βάλουν μέσα κάποιον. Πίστευα ότι θα βγω αλλά πέρασαν τόσοι μήνες. Δεν το πίστευα. Πιάνουν όποιον να ναι, για να πουν απλά ότι έκαναν τη δουλειά τους, και είναι άδικο», συμπληρώνει.

Ο Αλέξανδρος έχασε επτά μήνες από τη ζωή του. Επτά μήνες, αντί να βρίσκεται στο σπίτι του κοντά στην οικογένειά του, κοιμόταν σε ένα κρεβάτι γεμάτο κοριούς στις υπερπληθείς φυλακές Τρικάλων, μόνος ανάμεσα σε αγνώστους.

«Στην αρχή μέσα στη φυλακή ήμουν πολύ χάλια. Η ψυχολογία μου είχε πέσει πάρα πολύ τους πρώτους 3 μήνες δεν έβγαινα καν από το κελί. Μου έλεγαν άλλοι κρατούμενοι να βγω λίγο έξω και δεν έβγαινα. Σκεφτόμουν όλα αυτά και δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί μου το κάνουν αυτό. Η αδικία είναι τεράστια. Είχα και θυμό, αλλά η στεναχώρια ήταν πολύ μεγαλύτερη. Μετά σιγά σιγά άρχισα να πατάω στα πόδια μου δεν γινόταν αλλιώς έπρεπε να επιβιώσω. Δεν έχασα την ελπίδα μου, ήξερα ότι είμαι αθώος», λέει χαρακτηριστικά και προσθετει:

«Όταν έφτασα στα Τρίκαλα και με είδαν οι υπάλληλοι και οι κρατούμενοι όλοι έλεγαν ότι είναι μία στημένη υπόθεση. Όλοι έλεγαν ότι ξέρουν ότι δεν είμαι ένοχος. Η αστυνομία έπρεπε να βρει έναν ένοχο και βρήκε εμένα. Εγώ θέλω απλά την ησυχία μου. Είμαι ήρεμος άνθρωπος. Είχα θυμώσει αλλά πιο μεγάλη ήταν η στεναχώρια για την αδικία. Αυτοί οι επτά μήνες μου φάνηκαν σαν δύο χρόνια».

Ο Αλέξανδρος όπως υποστηρίζει δεν έχει απασχολήσει ποτέ ξανά τις αρχές και ένιωσε με τον χειρότερο τρόπο την κρατική εξουσία να αυθαιρετεί εις βάρος του. Εις βάρος ενός νέου ανθρώπου που ακριβώς επειδή είχε πίστη στα όργανα και τις λειτουργίες του κράτους στην αρχή δεν σκέφτηκε ότι θα αδικηθεί.

«Όταν μου ανακοίνωσαν ότι προφυλακίζομαι είπα ότι είναι άδικο. Δεν μπορούσα να το πιστέψω. Φυσικά και φοβάμαι πια ότι το δικαστήριο μπορεί και να με καταδικάσει, από τη στιγμή που με έβαλαν μέσα την πρώτη φορά χωρίς στοιχεία, πώς να πιστέψω ότι η αδικία δεν θα συνεχιστεί; Όταν έμαθα ότι αποφυλακίζομαι ένιωσα ανακούφιση. Θέλω να γίνει το δικαστήριο να τελειώνει όλο αυτό. Τα αδέλφια μου έκλαιγαν μόλις με είδαν η συγκίνηση ήταν μεγάλη. Είμαστε πέντε αδέλφια οι γονείς μας δεν ζουν, ήταν πολύ δύσκολο και για αυτούς».

Να θυμίσουμε ότι τον Απρίλιο κι ενώ ο εισαγγελέας, στην πρόταση του ανέφερε ότι  «από την αξιολόγηση του αποδεικτικού υλικού δεν προέκυψαν σοβαρές ενδείξεις ενοχής», η ανακρίτρια είχε απορρίψει την προσφυγή κατά του εντάλματος, λέγοντας: «Ακόμη και στην περίπτωση που πράγματι το άτομο που εμφαίνεται να εισέρχεται στις 18.20 στο πάρκο της Ελευσίνας ταυτίζεται με τον κατηγορούμενο, δεν διακριβώθηκε ο χρόνος και το σημείο αναχώρησης του από το πάρκο. Ως εκ τούτου η παραδοχή ότι ο κατηγορούμενος αφίχθη στο εν λόγω πάρκο στις 18.20 (ώρα καταγραφικού) άλλως 18:14 (πραγματική ώρα) ενόψει του ότι δεν εξηγήθηκε για ποιο λόγο δεν καταγράφηκε και η έξοδος αυτού από το πάρκο και το σημείο εξόδου, δεν αποκλείει την ακόλουθη μετάβαση του στην περιοχή της Νέας Σμύρνης δεδομένου ότι το επίδικο περάστε περιστατικό έλαβε χώρα στις 19:20 και η απόσταση με όχημα από την Ελευσίνα προς την Αθήνα (σε ώρα μη αιχμής) υπολογίζεται στα 20 λεπτά».

Διαφορετική κρίση διατύπωσε ο εισαγγελέας στην πρόταση του αναφέροντας ότι  «από την αξιολόγηση του αποδεικτικού υλικού δεν προέκυψαν σοβαρές ενδείξεις ενοχής του κατηγορουμένου για τις πράξεις τις οποίες κατηγορείται. Ειδικότερα, η εμπλοκή του στηρίζεται κυρίως στις ένορκες καταθέσεις του Γ.Α., αν διαστάσει συζύγου της αδελφής του κατηγορουμένου. (…) Σημειωτέον, ότι τόσο ο κατηγορούμενος όσο και η αδερφή του ισχυρίστηκαν ότι ο συγκεκριμένος μάρτυρας επισκεπτόταν συχνά το σπίτι τους, παρά την άρνηση τους, δημιουργώντας επεισόδια και απειλώντας τους, επιρρίπτοντας ευθύνες αποκλειστικά στον κατηγορούμενο για την απομάκρυνση του από την οικία».

Όπως επισημαίνει ο εισαγγελέας, «από την κατοίκων έρευνα που διενεργήθηκε στην οικία του κατηγορουμένου μόλις 4 ώρες μετά την απόπειρα ανθρωποκτονίας σε βάρος του αστυνομικού στη Νέα Σμύρνη, δε βρέθηκαν τα ρούχα που φορούσε ο κατηγορούμενος κατά τους ισχυρισμούς του μάρτυρα, δηλαδή σκουρόχρωμο παντελόνι φόρμας με λευκή ρίγα στα πλάγια και μπουφάν χρώματος χακί που στο πίσω μέρος είχε είδος ανοιχτόχρωμης στάμπας». Μάλιστα, ο ίδιος άνθρωπος είχε δώσει λίγες ημέρες αργότερα συνέντευξη λέγοντας πως πάσχει από ψυχολογικά προβλήματα και πως δεν είχε δει ποτέ τον κατηγορούμενο στη Νέα Σμύρνη.

«Όλα τα ανωτέρω γεγονότα καταδεικνύουν πως η μαρτυρία του δεν είναι αξιόπιστη και τα κίνητρα του είναι διαφορετικά από αυτά της αφορούν τις καταθέσεις της ουσιαστικής αλήθειας. Προς τούτο συντείνει και το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος μάρτυρας έχει καταδικαστεί για το αδίκημα της ψεύδους καταγγελίας όταν είχε τηλεφωνήσει στην άμεση δράση για να ενημερώσει πως το Χολαργό έχει γίνει επίθεση αναρχικών σε αστυνομικό εταιρείας security».

Όσον αναφορά τον γαμπρό του, τον μάρτυρα – φαρσέρ, που οι αστυνομικοί βασίστηκαν στην κατάθεσή του, τον άνθρωπο που σε συνέντευξή του στο Documento τον περασμένο Απρίλιο, είχε παραδεχτεί πως η ΕΛ.ΑΣ. τον ανάγκασε να ενοχοποιήσει τον Αλέξανδρο, ο ίδιος λέει πως όταν χώρισε με την αδελφή του τον είχε απειλήσει.

«Όταν χώρισε η αδελφή μου με τον άνθρωπο που με κατήγγειλε, είχε έρθει από το σπίτι και του είπα ευγενικά να φύγει, τότε αυτός μου είπε ‘εσένα θα σε φτιάξω’».

Ο Αλέξανδρος σήμερα αναπνέει ελεύθερα, θα κοιμηθεί σπίτι του και θα κάνει μπάνιο ό,τι ώρα θέλει χωρίς να φοβάται ότι θα του κόψουν το νερό. Ο Αλέξανδρος από σήμερα μπορεί να ονειρεύεται ξανά. Δεν έχει αθωωθεί ακόμα, αλλά δεν χάνει την ελπίδα του. Σήμερα ο Αλέξανδρος χαμογελάει ξανά.

Το μεγάλο ερώτημα είναι το αν θα υπάρξουν συνέπειες για όλους αυτούς -αστυνομικούς, ανακριτές και εισαγγελείς- που συνέπραξαν σε ένα πραγματικό έγκλημα σε βάρος ενός πολίτη, την άδικη στέρηση της ελευθερίας του.

Η επιχειρούμενη, για μία ακόμη φορά, με αφορμή τις φασιστικές επιθέσεις στα ΕΠΑΛ της δυτικής Θεσσαλονίκης, επίκληση της λεγόμενης «θεωρίας των δύο άκρων» με την εξίσωση της ακροδεξιάς Χρυσής Αυγής με την αριστερά (και κυρίως την ΚΝΕ, άλλων αριστερών οργανώσεων αλλά και τον ΣΥΡΙΖΑ) έχει ως πρότυπο την οργανωμένη προσπάθεια του περασμένου αιώνα για την εξίσωση του γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού των ναζιστών με τον ρωσικό επαναστατικό σοσιαλισμό των μπολσεβίκων. Και σίγουρα δεν την ανακάλυψε ο… Άγγελος Συρίγος!

Η εν λόγω προσπάθεια εξομοίωσης των δύο πολιτικών καθεστώτων και συστημάτων αποτέλεσε μια διαδεδομένη προπαγανδιστική πρακτική, η οποία προήλθε από τον δυτικό κόσμο και ειδικότερα από τις ΗΠΑ και έτυχε ευρείας διάδοσης, αλλά και αποδοχής σε παγκόσμιο επίπεδο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η εξίσωση ναζιστών και μπολσεβίκων στηρίζεται σε μια σκόπιμα επιφανειακή αξιολόγηση, που σκόπιμα φρόντισε να αναδείξει κάποιες υπαρκτές  «αντιδημοκρατικές» ομοιότητες και να υποβαθμίσει τις πολύ περισσότερες και πολύ μεγαλύτερες ουσιαστικές διαφορές, που υπήρξαν ανάμεσα στα δύο καθεστώτα.

Σε μερικές από τις πιο βασικές αυτές διαφορές θα αναφερθούμε εδώ, με την διευκρίνιση πως η παράθεση των πεδίων ή σημείων διαφοράς γίνεται χωρίς να τηρείται απαραίτητα απόλυτη ιεραρχική σειρά προτεραιότητας:

1) Ο φυλετικός ρατσισμός:  Ο εθνικοσοσιαλισμός είχε ως κεντρικό και επίσημο δόγμα ένα συγκεκριμένο διπολικό φυλετικό ρατσισμό. Ο ρατσισμός αυτός χαρακτηριζόταν αφενός μεν από την ανάδειξη της καθαρότητας και την υπεροχής των Γερμανών, ως μελών της Άριας φυλής και κληρονόμων του αρχαίου ελληνορωμαικού πνεύματος-πολιτισμού, αφετέρου δε από την προβολή και εκδήλωση του αντισημιτισμού, γύρω από τον οποίο οικοδομήθηκε ένα πανίσχυρο προπαγανδιστικό πλέγμα κινδυνολογίας και δαιμονολογίας.  Ταυτόχρονα επιχειρήθηκε να αποκτήσει ο φυλετικός ρατσισμός ένα είδος επιστημονικής βάσης, με την επίκληση και χρήση της επιχειρηματολογίας του λεγόμενου «κοινωνικού δαρβινισμού».

Σημειωτέον πως η πολιτική του έντονου φυλετικού ρατσισμού των ναζί δεν περιορίστηκε μόνο στον αντισημιτισμό. Ανάλογη στάση επέδειξαν απέναντι και στους μπολσεβίκους κατά το διάστημα πριν από την σύναψη και μετά την ακύρωση του συμφώνου Ribbentrop-Molotov  του 1939. Ιδιαίτερα μετά την εισβολή των Γερμανών στη Ρωσία οι Ρώσοι χαρακτηρίζονταν ως «σλάβοι υπάνθρωποι» και τα στρατεύματα τους ως  «ασιατικές ορδές», αποτελούμενες από βαρβάρους ταραχοποιούς, μέλη μιας κατώτερης και απολίτιστης ανθρώπινης φυλής. Ταυτόχρονα οι Γερμανοί παρουσίαζαν τους εαυτούς τους ως τους μόνους ικανούς στην Ευρώπη να γλιτώσουν την γηραιά ήπειρο από την σοβιετική μάστιγα.

Αντίθετα οι μπολσεβίκοι δεν υιοθέτησαν ρατσιστικές ιδεολογικές θέσεις ή πρακτικές. Οι θέσεις του σοσιαλισμού για κοινωνική δικαιοσύνη και τερματισμό της ανθρώπινης εκμετάλλευσης δεν επέτρεπαν την καλλιέργεια και ανάπτυξη τέτοιων αντιλήψεων. Οι φυλετικές διακρίσεις δεν αποτέλεσαν ποτέ στοιχείο της συγκροτημένης επαναστατικής /σοβιετικής πολιτικής. Στη Σοβιετική Ένωση υπήρχαν και συμβίωναν πυκνοί πληθυσμοί διαφορετικής φυλετικής προέλευσης, χωρίς το γεγονός αυτό να αποτελέσει ουσιαστικό πρόβλημα για το καθεστώς.

2) Ο εθνικιστικός χαρακτήρας: Ο εθνικοσοσιαλισμός είχε ένα έντονα εθνικιστικό περιεχόμενο και ένα έντονα επεκτατικό προσανατολισμό, που είχαν διαμορφωθεί κάτω από ιδεαλιστικές και ρομαντικές επιδράσεις. Η εθνική ενότητα και αυτάρκεια, καθώς και τα γερμανικά ιδεώδη περί ανάγκης απόκτησης αχανούς εθνικού ζωτικού χώρου και περί δεδομένης εθνικής πολιτισμικής υπεροχής ήταν τα κυρίαρχα στοιχεία του.

Αντίθετα τον ρωσικό κομμουνισμό δεν διέκρινε ποτέ παρόμοιο εθνικιστικό πνεύμα. Μέλημα των μπολσεβίκων ήταν καταρχάς η ανασυγκρότηση μιας χώρας, που αποτελούσε μίγμα πολλών εθνοτήτων και η οποία έψαχνε να βρει περισσότερο μια ενιαία κοινωνική (παρά μια ενιαία εθνική) ταυτότητα. Είχαν ξεκάθαρα διεθνιστικές θέσεις, που τάσσονταν υπέρ ανάλογων επαναστατικών δράσεων σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει πως πρέπει να υποτιμηθεί το στοιχείο της πατριωτικής υπόστασης, που επιδείχθηκε κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ιδίως κατά την γερμανική εισβολή.

3) Η αντιμετώπιση και δικαιολόγηση των Πολέμου:  Τα δύο καθεστώτα αντιμετώπισαν διαφορετικά τους διεθνείς πολέμους και ιδιαίτερα τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Για τον εθνικοσοσιαλισμό ο πόλεμος αυτός αποτελούσε ένα δίκαιο εθνικό αγώνα, μια αναπόφευκτη εθνική ανάγκη, που εντασσόταν σε μια προσπάθεια αναζήτησης «ζωτικού χώρου», ενός πάγιου γερμανικού αιτήματος.  Ο πόλεμος ήταν η επιθυμητή λύση, που θα αποκαθιστούσε την εθνική αδικία του «Μεγάλου Πολέμου» και της Συνθήκης των Βερσαλλιών σε βάρος των Γερμανών και ταυτόχρονα θα ανταποκρινόταν στις επιταγές των καιρών για μια νέα υγιέστερη διεθνή τάξη πραγμάτων, με πρωταγωνίστρια τη Γερμανία του Χίτλερ. Για τον λόγο αυτό ο Χίτλερ συνέδεσε άμεσα τις πρώτες πολεμικές επιχειρήσεις με την προστασία των γερμανικής καταγωγής κατοίκων που ζούσαν σε άλλες χώρες της Ευρώπης.

Για τους μπολσεβίκους ο πόλεμος ήταν μια μη αναγκαία και ανεπιθύμητη επιλογή, που απέβαινε σε βάρος των λαικών στρωμάτων. Έτσι την επικράτηση της επανάστασης ακολούθησε η άμεση απεμπλοκή της Ρωσίας από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στον οποίο αρχικά το τσαρικό καθεστώς είχε πρωταγωνιστήσει. Αλλά και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος θεωρήθηκε μια ιμπεριαλιστική επιλογή ταξικού χαρακτήρα, που απέβλεπε στην διευκόλυνση της κυριαρχίας των διεθνών καπιταλιστικών συμφερόντων. Βέβαια μετά την γερμανική εισβολή σε σοβιετικό έδαφος ο πόλεμος απέκτησε για τους Ρώσους μια πιο οικουμενική διάσταση, αφού το μέλλον μιας απελευθερωμένης από τον φασισμό Ευρώπης αναγνωρίστηκε ως κρίσιμη προτεραιότητα.

4) Ο κοινωνικός μετασχηματισμός: Στον κοινωνικό τομέα ο εθνικοσοσιαλισμός, παρά την αρχική λεκτική εκδήλωση κάποιων ριζοσπαστικών προθέσεων, γρήγορα αντιλήφθηκε πως έπρεπε να αποφύγει τις συγκρούσεις με τις διάφορες κοινωνικές τάξεις της Γερμανίας και εν γένει την επιβολή ριζικών κοινωνικών αλλαγών. Προτίμησε λοιπόν να συμμαχήσει με το μεγάλο κεφάλαιο, με το οποίο συνδέθηκε με σχέσεις αλληλοεξυπηρέτησης.

Παράλληλα φρόντισε να καθησυχάσει την αστική τάξη, πείθοντας την πως οι αξίες και τα συμφέροντα της κινδύνευαν μόνο από τον κομμουνισμό και, ως εκ τούτου, ο καλύτερος εγγυητής της διάσωσης τους ήταν ο ίδιος ο Χίτλερ που δεν θα επέτρεπε την εξάπλωση σοσιαλιστικών κινημάτων. Αγρότες, νεολαία, μεσαία και μικρομεσαία στρώματα αποτέλεσαν, θεωρητικά, αντικείμενο ενδιαφέροντος και προσοχής του ναζιστικού καθεστώτος, χωρίς όμως το κοινωνικό επίπεδο τους να παρουσιάσει κάποια ουσιαστική βελτίωση.

Με τον τρόπο αυτό ο Χίτλερ πίστευε πως θα εξασφαλιζόταν στο διηνεκές μια ευρύτατη αναγκαία εθνική ενότητα και κοινωνική συσπείρωση, από τις οποίες εξαιρούσε μόνο τους γερμανούς κομμουνιστές.

Έτσι, λόγω της αυξημένης-εξαιτίας του πολέμου- ανάγκης σφυρηλάτησης ενότητας τα μεγάλα και χρόνια κοινωνικοοικονομικά προβλήματα της Γερμανίας παρέμειναν άθιχτα.

Αντίθετα στον επαναστατικό ρωσικό σοσιαλισμό οι κοινωνικές αλλαγές υπήρξαν εμφανείς και ριζικές. Η κυριαρχία της αστικής τάξης, των ευγενών και του μεγάλου κεφαλαίου έπαψε, μολονότι δεν εξαλείφθηκε αμέσως κάθε δυνατότητα ιδιωτικής δραστηριότητας. Η  υλοποίηση των κοινωνικοοικονομικών αλλαγών και η ενσωμάτωση στη κοινωνία νέων νοοτροπιών και στάσεων απασχόλησαν πολύ έντονα τους μπολσεβίκους, δεδομένης και της πολύ άσχημης οικονομικής κατάστασης της χώρας. Το προλεταριάτο βρέθηκε πλέον στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του καθεστώτος.

Ειδικότερα η αντιμετώπιση των αγροτών αποτέλεσε κλασσικό παράδειγμα διαφορετικής αντίληψης και πρακτικής μεταξύ των δύο καθεστώτων. Ο ναζισμός ποτέ δεν θέλησε να αποκοπεί ο παραδοσιακός γερμανός αγρότης από τις υγιείς ρίζες της ιδιοκτησίας του, της γης του, με την οποία τον συνέδεαν του ιεροί δεσμοί «αίματος και εδάφους».

Αντίθετα η σοσιαλιστική επανάσταση επιδίωξε την υποχρεωτική προσαρμογή των αγροτών στις ανάγκες αλλαγών στις κοινωνικές και παραγωγικές δομές της χώρας.

Η εκβιομηχάνιση της χώρας και ο εκσυγχρονισμός της αγροτικής παραγωγής αποτέλεσαν απόλυτες προτεραιότητες για τους επαναστάτες. Η εκβιομηχάνιση σήμαινε ένα νέο κόσμο που τον χαρακτήριζε η πρόοδος κα η απελευθέρωση του ανθρώπου από την κυριαρχία της φύσης. Παρά τις διάφορες παραχωρήσεις κατά την διάρκεια της Νέας Οικονομικής Πολιτικής (ΝΟΠ) τελικά η επιβολή της αγροτικής κολεκτιβοποίησης ολοκληρώθηκε επί Στάλιν.

5) Η στάση απέναντι στη τέχνη και στη διανόηση:  Ο εθνικοσοσιαλισμός επέβαλλε εξαρχής ασφυκτικό και ανελεύθερο έλεγχο στην τέχνη. Εναντιώθηκε σε κάθε πρωτοποριακή και μοντερνιστική μορφή τέχνης και διανοητικής έκφρασης. Δεν περιορίσθηκε απλώς στο να χρησιμοποιήσει ή να εκμεταλλευθεί την τέχνη ως προπαγανδιστικό εργαλείο, αλλά την κατεύθυνε απόλυτα. Ο ίδιος ο Χίτλερ πλαισιώθηκε από ελάχιστους ανθρώπους του πνεύματος και της τέχνης.

Αντίθετα η επανάσταση των μπολσεβίκων επί μεγάλο χρονικό διάστημα (ακόμη και μέχρι το 1930) άφησε ελεύθερη την τέχνη και την διανόηση, ακόμη και στη πιο πρωτοποριακή τους έκφραση, με σκοπό να τεθούν στην υπηρεσία του λαού.

Η  αναγκαιότητα εξυπηρέτησης των επαναστατικών σκοπών μέσα από την τέχνη δεν υπήρξε προιόν πολιτικής επιβολής, αλλά κοινής συνειδητής συμφωνίας μεταξύ καλλιτεχνών και πολιτικών, μέσα από συνθήκες ισότιμου και δημοκρατικού διαλόγου. Όμως το αξιόλογο (κατ’ ορισμένους «θαυμαστό») αυτό πείραμα τελικά δεν ευδοκίμησε, κυρίως επειδή οι άνθρωποι της τέχνης δεν μπόρεσαν τελικά να προσαρμόσουν τις πρωτοποριακές καλλιτεχνικές ανησυχίες τους στις προτεραιότητες των επαναστατικών πλαισίων και σκοπών.

Έτσι, μοιραία, από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 επιβλήθηκε από τον Στάλιν ένας αποπνικτικός έλεγχος και ανακόπηκε κάθε καλλιτεχνικό ρεύμα μοντερνισμού ή πρωτοπορίας. Επικράτησε ο λεγόμενος «σοβιετικός ρεαλισμός». 

6) Η νομιμοποίηση της εξουσίας: Οι ναζί ανήλθαν στην εξουσία μέσα από δημοκρατικές εκλογές, έχοντας μια μεγάλη λαική βάση. Επιβλήθηκαν εύκολα χωρίς να συναντήσουν  εσωτερική αντίσταση ή εξωτερική παρέμβαση. Ο τυπικός χαρακτήρας της νομιμοποίησης τους είναι δεδομένος.

Αντίθετα οι μπολσεβίκοι κατάλαβαν την εξουσία με επαναστατικό-πραξικοπηματικό τρόπο, ενώ αποτελούσαν μειοψηφία στο εκλογικό σώμα κατά τις τελευταίες προ της επανάστασης εκλογές. Για να επιβληθούν χρειάστηκε να επικρατήσουν σε μια εμφύλια σύγκρουση, στην οποία είχαν παρέμβει δυνάμεις ξένων κρατών που υποστήριξαν (ακόμη και με στρατιωτικές δυνάμεις) τους αντεπαναστάτες.

Η αντίθεση αυτή έπαιξε σημαντικό ρόλο και στην άσκηση πολιτικής προπαγάνδας εκ μέρους των δύο καθεστώτων. Διαφορετικού είδους αλλά και διαφορετικού βαθμού δυσκολίας είναι η προπαγάνδα που ασκεί  μια παράταξη με περιορισμένη λαική απήχηση συγκριτικά με μια άλλη, που έχει ευρύτερη και ισχυρότερη λαική νομιμοποίηση.

Η ναζιστική προπαγάνδα δεν είχε δύσκολο έργο προκειμένου να πείσει τον γερμανικό λαό για την αναγκαιότητα παραμονής του Χίτλερ στην εξουσία ως μονοκομματικού ηγέτη. Η προτεραιότητα της εστιάστηκε στο να πεισθεί ο λαός να πολεμήσει εκ νέου τον εξωτερικό εχθρό. Συνεπώς ο πόλεμος έπρεπε να παρουσιαστεί ως η μόνη διέξοδος.

Αντίθετα η αποκλειστική προτεραιότητα των μπολσεβίκων μετά την επανάσταση ήταν να πείσει για την αναγκαιότητα ενός νικηφόρου αγώνα απέναντι στον εσωτερικό εχθρό, προκειμένου να παγιωθεί το επαναστατικό καθεστώς. Η προπαγάνδα έπρεπε να πείσει τον λαό για την σημασία της επανάστασης και την ανάγκη εδραίωσης της.

7) Η ταύτιση με τον ηγέτη: Ο εθνικοσοσιαλισμός ταυτίστηκε πλήρως με τον Χίτλερ ως ηγέτη, ενώ αντίθετα ο επαναστατικός σοσιαλισμός μολονότι διέθετε τον Λένιν, που αναμφισβήτητα υπήρξε μια κορυφαία ηγετική προσωπικότητα, δεν ταυτίστηκε στον ίδιο βαθμό μαζί του. Το γεγονός αυτό αναδείχθηκε πολύ έντονα ειδικότερα στο τομέα της προπαγάνδας. Στην Γερμανία κυριαρχούσε το σύνθημα «Ένας Λαός, Ένα Έθνος, Ένας Αρχηγός» και ο Χίτλερ είχε περίπου θεοποιηθεί.

Αργότερα βέβαια και στην Σοβιετική Ένωση η ταύτιση του Στάλιν με το κομμουνιστικό καθεστώς υπήρξε πολύ πιο ισχυρή, το ίδιο και προπαγανδιστική της ανάδειξη.

8) Η στάση απέναντι στην θρησκεία: Ο εθνικοσοσιαλισμός μολονότι ήθελε να ασκεί έλεγχο στην εκκλησία απέφυγε να έλθει σε ανοικτή σύγκρουση μαζί της. Φρόντισε πάντως να έχει το «πάνω χέρι» στις μεταξύ τους σχέσεις. Εκείνο που πρόσεξε ιδιαίτερα ήταν να μην δώσει την εντύπωση καθεστώτος που ευνοούσε τον αθεισμό ή τον παγανισμό. Ο Χίτλερ και οι ναζί διακήρυτταν την πίστη τους στον χριστιανισμό.

Αντίθετα το καθεστώς των μπολσεβίκων είχε επίσημα ταχθεί κατά της θρησκείας. Πάντως, μολονότι υπήρξαν διάφορες προπαγανδιστικές εκφράσεις, στην τέχνη και κυρίως στον κινηματογράφο, που σατίριζαν ή καυτηρίαζαν την στάση του κλήρου ή τον ρόλο της θρησκείας είναι γεγονός πως οι προπαγανδιστικές δραστηριότητες σε βάρος της ορθόδοξης εκκλησίας ή της θρησκευτικής πίστης δεν ήταν τόσο πολυάριθμες, σκληρές και επίμονες, επειδή είχε συνειδητοποιηθεί πως η παραδοσιακή ρωσική ιδιοσυγκρασία δεν θα έβλεπε με καλό μάτι ένα συστηματικό βάναυσο χλευασμό ή μια ιδιαίτερη βίαιη αντιμετώπιση στο θρησκευτικό πεδίο.

9) Η ψυχολογική διάσταση και η αξιοποίηση της: Τον χώρο της ψυχολογίας δεν τον παραμέλησαν τα δύο καθεστώτα. Παρόλα αυτά και εδώ η διαφορά στην προσέγγιση μεταξύ των δύο καθεστώτων είναι σημαντική.

Ο ναζισμός εξαρχής είχε αποδώσει μεγαλύτερη σημασία στον συναισθηματικό και συγκινησιακό παράγοντα. Η συγκεκριμένη επιλογή  υπήρξε σωστή και εύλογη, αφού οι σκοποί, οι επιδιώξεις και οι ιδέες, που συνόδευαν τον εθνικοσοσιαλισμό διακρίνονταν από ένα εμφανές πνεύμα παραλογισμού. Συνεπώς δεν μπορούσαν να απευθυνθούν στο νου και στο συνειδητό γνωστικό κομμάτι του ανθρώπου, αλλά στο ασυνείδητο, κινητοποιώντας αυτοματοποιημένες συγκινησιακές διαδικασίες. 

Οι ναζί θέλησαν να εκμεταλλευτούν την οργή, την ταπείνωση και την πικρία που αισθανόντουσαν οι Γερμανοί από τον προηγούμενο πόλεμο και τους σκληρούς όρους, κυρώσεις και επιπτώσεις του για την Γερμανία. Επίσης θέλησαν να εκμεταλλευτούν την αβεβαιότητα και την αγωνία του πληθυσμού λόγω της οικονομικής δυσπραγίας και της κοινωνικής αναταραχής, που είχαν προηγηθεί. Τέλος θέλησαν να αξιοποιήσουν, αλλά και να αναπτύξουν κάποιες κληρονομημένες προκαταλήψεις και ιδεώδη, που είχαν φωλιάσει, για τα καλά, επί πολλά χρόνια, στις γερμανικές ψυχές.

Η προπαγανδιστική μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε ήταν ανάλογη. Ο Χίτλερ υποσχέθηκε μια Γερμανία κυρίαρχη σε διεθνές επίπεδο. Επιδόθηκε σε διαρκή κινδυνολογία κατά κομμουνιστών και αναρχικών, και σε αδιάκοπη υστερική δαιμονολογία κατά των εβραίων. Καλλιέργησε φοβίες για διάλυση της έννομης τάξης και της κοινωνικής συνοχής από τους κομμουνιστές και τους αναρχικούς.

Αναπαρήγαγε, με αναβαθμισμένη μορφή, την αιώνια ιδεολογική διάκριση «καλού-κακού», όπου οι Γερμανοί και ειδικότερα οι ναζί συμβόλιζαν την ελπίδα, την σωτηρία και το ήθος, ενώ οι αντίπαλοι τους την καταστροφή, την βρωμιά και την διαφθορά. 

Αντίθετα η προσέγγιση των μπολσεβίκων στον ψυχολογικό τομέα έπρεπε να είναι διαφορετική. Εδώ δεν μπορούσε να ευδοκιμήσει μια αποκλειστική και μονοδιάστατη συναισθηματική προσέγγιση. Οι άνθρωποι έπρεπε να συνειδητοποιήσουν την σημασία της επανάστασης και την ανάγκη κοινωνικών αλλαγών, που θα οδηγούσαν την χώρα σε μια νέα προοδευτική τροχιά. Ο λαός έπρεπε να γνωρίσει, να σκεφτεί και να καταλάβει τους λόγους των νέων κοινωνικοπολιτικών εξελίξεων. Βέβαια το συναίσθημα δεν ήταν κάτι που θα μπορούσε να τοποθετηθεί εντελώς στο περιθώριο.

Η ενθουσιώδης διάθεση του λαού, που προερχόταν από την απαλλαγή από την τσαρική καταπίεση, την κοινωνική αδικία και κακομεταχείριση δεν έπρεπε να μείνει αναξιοποίητη  Το συναίσθημα μπορούσε να συμβάλλει θετικά ιδίως σε περιπτώσεις όπου απαιτούνταν ριζοσπαστικές δραστηριότητες ατζιτάτσιας*2.

10) Η αντιμετώπιση και αξιολόγηση του λειτουργικού ρόλου της προπαγάνδας:  H  θέση της προπαγάνδας στο πολιτικό σύστημα των καθεστώτων ήταν διαφορετική. Για τους ναζιστές υπήρξε ένα εξωστρεφές επικοινωνιακό εργαλείο, αφού μ’ αυτό προσπαθούσαν να πείσουν τους αποδέκτες της για πράγματα για τα οποία το καθεστώς είχε ήδη μια απόλυτα σχηματισμένη, βέβαιη και κατασταλαγμένη άποψη, την οποία η προπαγάνδα απλώς αναπαρήγαγε.

Αντίθετα για τους μπολσεβίκους η προπαγάνδα εκτός από την εξωτερική επικοινωνιακή διάσταση της είχε και μια άλλη, ακόμη πιο σημαντική, την εσωστρεφή. Αποτελούσε ένα εγγενές κομμάτι του εσωτερικού συστήματος και όχι απλώς ένα χρηστικό εργαλείο. Με άλλα λόγια η προπαγάνδα ήταν αναγκαία για την υποβοήθηση του καθορισμού του ίδιου του εσωτερικού συστήματος του μπολσεβικισμού, προκειμένου να τοποθετηθεί πάνω σε προβλήματα, να συγκροτήσει και να αποκρυσταλλώσει απόψεις. Η προπαγάνδα, ως αδιαχώριστο τμήμα μιας διαδικασίας εσωτερικού διαλόγου, βοηθούσε και τους ίδιους τους μπολσεβίκους να καταλάβουν πώς πρέπει να αντιμετωπίσουν τα διάφορα ζητήματα κατά την οικοδόμηση του σοσιαλιστικού κράτους.

                   ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ-ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

*1. Για το πόσο στρεβλή και κατασκευασμένη είναι η άποψη αυτή βλ.L.Adler & T. Paterson: «Red Fascism: The Merger of Nazi Germany and Soviet Russia in the American Image of Totalitarianism 1930’s-1950’s», American Historical Review 75:4 (1970) σελ.1046-1064.

* 2. Τον όρο «ατζιτάτσια» ή «δημεγερσία», ως διακριτή μορφή προπαγάνδας, εισήγαγε ο G.Plekhanov («Το έργο των σοσιαλιστών στον αγώνα εναντίον της πείνας» 1891).

Μόνιμοι κάτοικοι του κέντρου της Αθήνας και εργαζόμενοι στην ευρύτερη περιοχή δίνουν βαθμολογία-ναδίρ στο πρότζεκτ του δημάρχου Αθηναίων, Κώστα Μπακογιάννη, σύμφωνα με τα ευρήματα ανεξάρτητης έρευνας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ).

Το έργο παίρνει βαθμό πολύ κάτω από τη βάση, καθώς οι συμμετέχοντες στην έρευνα δίνουν στην ποιότητα της αστικής παρέμβασης μέση βαθμολογία 2,72 με άριστα το 10, ενώ το 87,8% δηλώνει καθόλου έως λίγο ικανοποιημένο. Ακόμη, 3 στους 4 (το 75,1% των συμμετεχόντων) συμφωνούν ότι το κοινωνικό κόστος από την εφαρμογή του «Μεγάλου Περιπάτου» ήταν μεγαλύτερο από το κοινωνικό όφελος. Αντίστοιχο ποσοστό (74%) συμφωνεί ότι με το πρότζεκτ προκλήθηκαν σημαντικά προβλήματα κυκλοφοριακού φόρτου στο ιστορικό κέντρο και στην ευρύτερη περιοχή.

Η έρευνα κοινού για την αξιολόγηση της πιλοτικής εφαρμογής του «Μεγάλου Περιπάτου» έγινε από την ερευνητική ομάδα χωρικού σχεδιασμού και βιώσιμης ανάπτυξης του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του ΑΠΘ (με επικεφαλής τον αναπληρωτή καθηγητή Διονύση Λατινόπουλο) και του Ινστιτούτου Αστικού Περιβάλλοντος και Ανθρώπινου Δυναμικού του Παντείου Πανεπιστημίου (με επικεφαλής τον καθηγητή Κώστα Μπίθα). Διεξήχθη μεταξύ 23/4/2021 και 10/8/2021, διάστημα που επελέγη «κατάλληλα ώστε να αξιολογηθεί η πιλοτική φάση του έργου έπειτα από αρκετούς μήνες από την έναρξη λειτουργίας του και πριν ξεκινήσει/εφαρμοστεί οποιαδήποτε «μόνιμη» παρέμβαση», επισημαίνει ο κ. Λατινόπουλος σε κείμενο που παρουσιάζει τα αποτελέσματα της έρευνας.

Συμμετείχαν 1.108 κάτοικοι του κέντρου και χρήστες (π.χ. εργαζόμενοι) της ευρύτερης περιοχής την οποία επηρεάζει ο «Μεγάλος Περίπατος». Το συγκεκριμένο -«κατάλληλο», τονίζουν οι ερευνητές- δείγμα επελέγη ως εγγύηση αμεροληψίας: λόγω της πολύ έντονης («συχνά κομματικής») αντιπαράθεσης σε ΜΜΕ και κοινωνικά δίκτυα, επελέγη η συμμετοχή μόνο όσων είχαν προσωπική εμπειρία από το έργο.

Εν ολίγοις, οι ερευνητές έκαναν πράξη με αντικειμενικότητα και άρτια επιστημονική προσέγγιση όσα είχε δεσμευθεί -αλλά ουδέποτε έκανε πράξη- ο δήμαρχος Αθηναίων, για συνολική αποτίμηση της πιλοτικής λειτουργίας του «Μεγάλου Περιπάτου» και έρευνα κοινού με ερωτηματολόγιο – υπενθυμίζεται μάλιστα ότι στην αρχή της όλης ιστορίας ο κ. Μπακογιάννης είχε υποσχεθεί ακόμη και ηλεκτρονικό σύστημα διαβούλευσης…

Τα αποτελέσματα της έρευνας με επικεφαλής τους κ. Λατινόπουλο και Μπίθα έχουν ως εξής:

● Η μέση βαθμολογία που δίνουν οι συμμετέχοντες στην ποιότητα της παρέμβασης είναι 2,72 με άριστα το 10. Το 87,8% των απαντήσεων δίνει βαθμό από 1 έως 5.

● Η μέση βαθμολογία που δίνουν στη σχεδιαστική επάρκεια του έργου είναι 2,4 με άριστα το 10. Το 89,4% των απαντήσεων δίνει βαθμό 1 έως 5.

● Η μέση βαθμολογία για την ενημέρωση των πολιτών και την ενσωμάτωση των αναγκών τους στον σχεδιασμό του πρότζεκτ είναι 2,5/10. Το 89,3% των απαντήσεων δίνει βαθμό 1 έως 5.

● Το 55% των συμμετεχόντων απάντησε ότι ο «Μεγάλος Περίπατος» δεν μείωσε τη διέλευση των Ι.Χ. από το κέντρο της Αθήνας. Μόλις το 19,6% απάντησε θετικά (25,3% απάντησε ότι το έργο δεν συνέβαλε ούτε θετικά ούτε αρνητικά στον κυκλοφοριακό φόρτο).

● Το 74% συμφώνησε ότι προκλήθηκαν σημαντικά προβλήματα στις μετακινήσεις των κατοίκων εντός και πέριξ της περιοχής παρέμβασης (μόλις το 12,1% διαφώνησε με την άποψη αυτή).

● Το 75% συμφώνησε ότι το κοινωνικό κόστος της πιλοτικής εφαρμογής ήταν μεγαλύτερο από το κοινωνικό όφελος (διαφώνησε το 14%).

● Οι αρνητικές απαντήσεις για το έργο κυριαρχούν σε κάθε ερώτημα, όπως π.χ. για το αν αυξήθηκε το πράσινο με φυτεύσεις ή αν τονώθηκε η αγορά. Το μεγαλύτερο ποσοστό θετικών απαντήσεων συγκεντρώνεται στο ερώτημα για το εάν το έργο αύξησε τον δημόσιο χώρο: το ποσοστό είναι 25,4%, δηλαδή μόλις 1 στους 4 ερωτηθέντες συμφωνεί ότι το έργο πέτυχε τον βασικό στόχο που έθεσε ο δήμαρχος. Δεν αυξήθηκε ο δημόσιος χώρος κατά την άποψη του 44,1%.

Με βάση τα παραπάνω είναι ξεκάθαρο ότι ο «Μεγάλος Περίπατος» κρίνεται αποτυχημένος. Πέραν τούτου, οι επιστήμονες επισημαίνουν τον κίνδυνο ανάλογες αποτυχίες να οδηγήσουν τους κατοίκους να προτιμήσουν τη στασιμότητα στις πόλεις τους και όχι μοντέλα αστικής βιωσιμότητας.

«Πρέπει, επομένως, πριν από την υλοποίηση οποιασδήποτε μόνιμης παρέμβασης να προηγηθεί ένας ουσιαστικός διάλογος με τους πολίτες, μια ανοιχτή διαβούλευση καθώς και μια ευρύτερη συνεργασία με επιστημονικούς και πανεπιστημιακούς φορείς που μπορούν να βοηθήσουν προς τη σωστή κατεύθυνση. Αλλωστε μόνο έτσι μπορεί να γίνει πράξη το αρχικό όραμα της «συνδιαμόρφωσης» του αστικού χώρου μέσω της παρέμβασης του «Μεγάλου Περιπάτου»», τονίζει ο κ. Λατινόπουλος, δικαιώνοντας την αντίστοιχη κριτική που δέχεται ο κ. Μπακογιάννης από τις αντιπολιτευόμενες δημοτικές παρατάξεις.

Εν όψει των μελλοντικών παρεμβάσεων στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας και της εφαρμογής μόνιμων παρεμβάσεων που θα συνδέονται -πλήρως ή μερικώς- με τον «Μεγάλο Περίπατο», η έρευνα ζήτησε από τους συμμετέχοντες να ιεραρχήσουν τους σημαντικότερους στόχους.

Οι δύο βασικές προτεραιότητες των κατοίκων αφορούν την αναβάθμιση των δημόσιων συγκοινωνιών (με τη χρήση π.χ. νέων mini buses εντός του ιστορικού κέντρου) και τη βελτίωση των υποδομών προσβασιμότητας των ΑμεΑ. Ιδιαίτερα σημαντικοί φαίνεται να είναι και οι στόχοι της αύξησης των ελεύθερων χώρων (με νέες πεζοδρομήσεις ή/και με διαπλάτυνση των πεζοδρομίων) καθώς και η δημιουργία πράσινων υποδομών (καταλαμβάνοντας χώρο από το υφιστάμενο οδικό δίκτυο), σύμφωνα με τον κ. Λατινόπουλο.

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών