Κλάρα Ματέι: Η φτωχοποίηση της μεσαίας τάξης, η επιστροφή των ανισοτήτων και το ιστορικό μάθημα του φασισμού
Η συρρίκνωση της μεσαίας τάξης, η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων και η ενίσχυση των πολιτικών δυνάμεων που επενδύουν στον φόβο και στην αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων δεν αποτελούν, σύμφωνα με την οικονομολόγο Κλάρα Ματέι, τρεις ανεξάρτητες εξελίξεις. Συνδέονται μεταξύ τους και παραπέμπουν σε μια ιστορική περίοδο που η Ευρώπη γνώρισε πριν από έναν αιώνα. Τη δεκαετία του 1920 και του 1930, όταν η οικονομική ανασφάλεια, η κοινωνική σύγκρουση και η κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας δημιούργησαν το έδαφος για την άνοδο του φασισμού.
Η Ματέι, καθηγήτρια οικονομικών και συγγραφέας του βιβλίου «Escape from Capitalism», υποστηρίζει ότι η σημερινή κρίση δεν είναι απλώς αποτέλεσμα μιας αποτυχημένης οικονομικής πολιτικής ή μιας σειράς λανθασμένων κυβερνητικών επιλογών. Είναι το αποτέλεσμα ενός οικονομικού συστήματος που, όπως υποστηρίζει, έχει ως βασική προτεραιότητα τη διατήρηση της εξάρτησης της κοινωνίας από την αγορά και την προστασία της συγκέντρωσης του πλούτου.
Σε μια εκτενή συζήτηση με τον δημοσιογράφο Άαρον Μπαστάνι, στο podcast Downstream της Novara Media, η οικονομολόγος αναπτύσσει μια ιδιαίτερα αιχμηρή θέση: η λιτότητα δεν είναι απαραίτητα το αντίθετο της οικονομικής λειτουργίας του καπιταλισμού. Μπορεί να αποτελεί ένα από τα βασικότερα εργαλεία του. Και όταν η οικονομική πίεση διαβρώνει τη ζωή μεγάλων κοινωνικών ομάδων, οι πολιτικές συνέπειες μπορεί να ξεπεράσουν κατά πολύ το πεδίο της οικονομίας.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο γιατί φτωχοποιούνται όλο και περισσότεροι άνθρωποι. Είναι τι συμβαίνει στην πολιτική και στους δημοκρατικούς θεσμούς όταν εκατομμύρια πολίτες αισθάνονται ότι χάνουν το κοινωνικό και οικονομικό έδαφος κάτω από τα πόδια τους.
Η ακραία συγκέντρωση του πλούτου και η υποχώρηση της μεσαίας τάξης
Η αφετηρία της ανάλυσης της Ματέι είναι η πρωτοφανής συγκέντρωση του παγκόσμιου πλούτου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται, μόλις 12 άνθρωποι διαθέτουν περιουσία μεγαλύτερη από εκείνη του φτωχότερου 50% του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή περίπου τεσσάρων δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Την ίδια στιγμή, δύο δισεκατομμύρια άνθρωποι αντιμετωπίζουν επισιτιστική ανασφάλεια.
Η εικόνα στη Βρετανία είναι εξίσου ενδεικτική των κοινωνικών μεταβολών. Οι 157 δισεκατομμυριούχοι της χώρας διαθέτουν συνολικό πλούτο που αντιστοιχεί πλέον στο 22% του ΑΕΠ, έναντι περίπου 5% το 1990. Παράλληλα, ένα στα τρία παιδιά ζει σε συνθήκες φτώχειας, ενώ η γενιά που ενηλικιώθηκε μέσα στην περίοδο της λιτότητας εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τις συνέπειες της οικονομικής ανασφάλειας.
Στις ΗΠΑ, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται στη συζήτηση, το 77% των εργαζομένων δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να αντέξει ακόμη και μία εβδομάδα καθυστέρησης στην καταβολή του μισθού του.
Αυτά τα δεδομένα περιγράφουν κάτι βαθύτερο από τη διεύρυνση της απόστασης ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς. Περιγράφουν την αποδυνάμωση της δυνατότητας μεγάλων κοινωνικών ομάδων να διατηρήσουν ένα στοιχειώδες επίπεδο οικονομικής αυτονομίας.
Η μεσαία τάξη, η οποία για δεκαετίες αποτελούσε βασικό πυλώνα κοινωνικής σταθερότητας στις δυτικές δημοκρατίες, βλέπει τις προϋποθέσεις της σχετικής ευημερίας της να υποχωρούν. Η ιδιοκατοίκηση γίνεται δυσκολότερη, η πρόσβαση σε ποιοτική υγεία και εκπαίδευση απαιτεί ολοένα μεγαλύτερες ιδιωτικές δαπάνες, ενώ η εργασία δεν εγγυάται πλέον την οικονομική ασφάλεια που θεωρούνταν δεδομένη για προηγούμενες γενιές.
Η Ματέι αμφισβητεί, μάλιστα, τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται ο όρος «μεσαία τάξη». Για την ίδια, η κοινωνική θέση δεν πρέπει να καθορίζεται μόνο από το εισόδημα ή το επίπεδο κατανάλωσης, αλλά κυρίως από τη σχέση του ανθρώπου με την παραγωγή και το κεφάλαιο.
Ένας εργαζόμενος με καλό μισθό, ο οποίος όμως εξαρτάται αποκλειστικά από την πώληση της εργασίας του για να ζήσει, δεν ανήκει στην ίδια οικονομική κατηγορία με εκείνον που διαθέτει κεφάλαιο, επιχειρήσεις και εισοδήματα από περιουσιακά στοιχεία. Με αυτή την έννοια, υποστηρίζει, μεγάλο μέρος της σημερινής μεσαίας τάξης είναι στην πραγματικότητα μια διευρυμένη μισθωτή εργατική τάξη.
Η λιτότητα ως εργαλείο κοινωνικής πειθαρχίας
Το πιο ενδιαφέρον και ταυτόχρονα αμφιλεγόμενο στοιχείο της θεωρίας της Ματέι αφορά τη λιτότητα.
Η κυρίαρχη οικονομική προσέγγιση αντιμετωπίζει συνήθως τη λιτότητα ως μια δύσκολη αλλά αναγκαία επιλογή για την αντιμετώπιση δημοσιονομικών ελλειμμάτων, τη συγκράτηση του χρέους ή την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των αγορών. Η οικονομολόγος προτείνει μια διαφορετική ερμηνεία: η λιτότητα λειτουργεί και ως μηχανισμός αναδιαμόρφωσης των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων.
Κεντρική έννοια στην ανάλυσή της είναι η «εξάρτηση από την αγορά». Πρόκειται για την κατάσταση στην οποία οι άνθρωποι δεν έχουν πραγματικές εναλλακτικές για την επιβίωσή τους και είναι υποχρεωμένοι να προσφέρουν την εργασία τους έναντι μισθού, ανεξάρτητα από τους όρους που τους προσφέρονται.
Η ιστορική αφετηρία αυτής της διαδικασίας βρίσκεται, σύμφωνα με τη Ματέι, στις περιφράξεις των κοινόχρηστων γαιών στη Βρετανία. Με την απομάκρυνση των αγροτικών πληθυσμών από τη γη που χρησιμοποιούσαν για την επιβίωσή τους, εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τις δυνατότητες οικονομικής αυτονομίας και οδηγήθηκαν στην εξάρτηση από τη μισθωτή εργασία.
Η ίδια λογική, υποστηρίζει, αναπαράγεται με διαφορετικές μορφές μέχρι σήμερα. Όταν περιορίζονται οι δημόσιες υπηρεσίες, αποδυναμώνονται τα κοινωνικά επιδόματα, ιδιωτικοποιούνται βασικά αγαθά και αυξάνεται το κόστος της στέγασης, οι πολίτες αποκτούν λιγότερες δυνατότητες να αντιμετωπίσουν τις οικονομικές δυσκολίες έξω από την αγορά.
Έτσι, η λιτότητα δεν περιορίζεται στη μείωση των δημόσιων δαπανών. Μεταβάλλει τους συσχετισμούς δύναμης ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο.
Η ανεργία, για παράδειγμα, δεν είναι μόνο μια στατιστική μεταβλητή. Η ύπαρξη υψηλής ανεργίας αποδυναμώνει τη διαπραγματευτική θέση των εργαζομένων, περιορίζει τις απαιτήσεις για αυξήσεις μισθών και ενισχύει τον ανταγωνισμό μεταξύ όσων αναζητούν εργασία.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Ματέι ερμηνεύει και τη νομισματική πολιτική των κεντρικών τραπεζών. Υποστηρίζει ότι η αύξηση των επιτοκίων μπορεί να λειτουργήσει ως συνειδητή επιλογή περιορισμού της απασχόλησης και συγκράτησης των μισθών, με κοινωνικό κόστος που δεν κατανέμεται ισότιμα.
Η προσέγγισή της ανατρέπει, επομένως, την αντίληψη ότι κάθε πολιτική λιτότητας είναι απλώς αποτέλεσμα λανθασμένων εκτιμήσεων. Στην ανάλυσή της, μπορεί να αποτελεί μια συνεπή επιλογή για τη διατήρηση συγκεκριμένων οικονομικών συσχετισμών.
Από τη Βρετανία του 1920 στην Ευρώπη του σήμερα: Το ιστορικό προηγούμενο
Η σύγκριση με τον ευρωπαϊκό φασισμό δεν αποτελεί μια ρητορική υπερβολή για τη Ματέι. Αποτελεί το αντικείμενο της ιστορικής έρευνας που εκπόνησε για το διδακτορικό της, εξετάζοντας τη σχέση μεταξύ φιλελεύθερης οικονομικής σκέψης και της ανόδου του ιταλικού φασισμού.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο στην Ιταλία όσο και στη Βρετανία, οι εργαζόμενοι είχαν αποκτήσει διαφορετικές πολιτικές προσδοκίες. Η πολεμική οικονομία είχε αποδείξει ότι το κράτος μπορούσε να οργανώσει κεντρικά την παραγωγή, να κατευθύνει πόρους και να συντονίσει κρίσιμους τομείς της οικονομίας.
Η εμπειρία αυτή ενίσχυσε τα αιτήματα για μεγαλύτερη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων.
Στην Ιταλία, τα εργοστασιακά συμβούλια του 1919-1920 αποτέλεσαν μια από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτού του κινήματος. Οι εργαζόμενοι διεκδικούσαν λόγο στη διοίκηση των επιχειρήσεων και στον τρόπο οργάνωσης της παραγωγής. Αντίστοιχες διεκδικήσεις αναπτύχθηκαν στη Βρετανία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις προτάσεις για την εθνικοποίηση της βιομηχανίας άνθρακα και τη συμμετοχή των εργαζομένων στη διοίκησή της.
Η απάντηση του οικονομικού και πολιτικού κατεστημένου ήταν η αποκατάσταση της δημοσιονομικής πειθαρχίας και η αποδυνάμωση των εργατικών διεκδικήσεων.
Στην Ιταλία, η άνοδος του Μουσολίνι έδωσε τη δυνατότητα επιβολής μιας πολιτικής που δεν θα μπορούσε εύκολα να εφαρμοστεί μέσα από τις δημοκρατικές διαδικασίες και τους κοινωνικούς συσχετισμούς της εποχής. Η Ματέι, αξιοποιώντας αρχειακό υλικό, αναδεικνύει τη στάση διεθνών χρηματοπιστωτικών κέντρων, όπως η Τράπεζα της Αγγλίας και ο οίκος Morgan, απέναντι στη νέα εξουσία.
Το επιχείρημά της είναι ότι τμήματα της οικονομικής ελίτ αντιμετώπισαν τον φασισμό ως μια πολιτικά αποτελεσματική λύση για την αποκατάσταση της οικονομικής πειθαρχίας και την αναχαίτιση των εργατικών κινημάτων.
Στη Βρετανία, αντίστοιχοι στόχοι επιδιώχθηκαν μέσω διαφορετικών θεσμικών διαδρομών. Η νομισματική και δημοσιονομική πολιτική χρησιμοποιήθηκαν για την ενίσχυση της πειθαρχίας στην αγορά εργασίας, χωρίς να απαιτείται η κατάργηση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Εδώ βρίσκεται μια από τις πιο σημαντικές διακρίσεις της ιστορικής ανάλυσης: η Ματέι δεν υποστηρίζει ότι ο φιλελευθερισμός και ο φασισμός είναι ταυτόσημα πολιτικά συστήματα. Υποστηρίζει ότι, όταν απειλούνται οι οικονομικές σχέσεις που στηρίζουν το καπιταλιστικό σύστημα, τμήματα του οικονομικού φιλελευθερισμού μπορούν να αποδεχθούν ή να υποστηρίξουν αυταρχικές λύσεις, εφόσον αυτές διασφαλίζουν την προστασία της ιδιοκτησίας και της υφιστάμενης οικονομικής τάξης.
Η διάκριση έχει σημασία. Η δημοκρατία μπορεί να θεωρείται αυτονόητη όσο δεν αμφισβητούνται οι βασικοί οικονομικοί συσχετισμοί. Όταν όμως η κοινωνική πλειοψηφία διεκδικεί ουσιαστικό έλεγχο πάνω στην παραγωγή και στην κατανομή του πλούτου, οι αντιδράσεις μπορεί να γίνουν πολύ πιο επιθετικές.
Η λιτότητα του Όσμπορν και η πολιτική έκρηξη του Brexit
Για τη Ματέι, η Βρετανία προσφέρει ένα σύγχρονο παράδειγμα των συνεπειών που μπορεί να έχει η μακροχρόνια κοινωνική συμπίεση.
Οι πολιτικές λιτότητας που εφαρμόστηκαν μετά την κρίση του 2008, με κεντρικό πρόσωπο τον τότε υπουργό Οικονομικών Τζορτζ Όσμπορν, αποτελούν βασικό σημείο αναφοράς της ανάλυσής της.
Η αύξηση του ΦΠΑ, οι περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, η μείωση της χρηματοδότησης των τοπικών αρχών και οι φορολογικές ελαφρύνσεις για τις επιχειρήσεις διαμόρφωσαν ένα περιβάλλον στο οποίο οι συνέπειες της κρίσης μεταφέρθηκαν σε μεγάλο βαθμό στα νοικοκυριά και στις δημόσιες υπηρεσίες.
Η Ματέι επισημαίνει ιδιαίτερα τη δραστική μείωση της χρηματοδότησης των τοπικών αρχών, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έφτασε το 40%, υποστηρίζοντας ότι οι περικοπές αυτές αποδυνάμωσαν την κοινωνική συνοχή και επιτάχυναν την υποχώρηση των δημόσιων υποδομών.
Οι πολιτικές συνέπειες, κατά την εκτίμησή της, δεν άργησαν να εμφανιστούν. Το Brexit, η ενίσχυση του Νάιτζελ Φάρατζ και ο πολιτικός κατακερματισμός της Βρετανίας συνδέονται με τη συσσωρευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια.
Η ερμηνεία της είναι ότι όταν οι άνθρωποι βλέπουν το βιοτικό τους επίπεδο να υποχωρεί, αλλά δεν διαθέτουν μια πειστική εξήγηση για τις αιτίες, γίνονται περισσότερο ευάλωτοι σε πολιτικές αφηγήσεις που μεταθέτουν την ευθύνη σε άλλες κοινωνικές ομάδες.
Οι μετανάστες, οι φτωχότεροι, οι δικαιούχοι κοινωνικών επιδομάτων ή οι πολιτισμικά διαφορετικοί παρουσιάζονται ως υπεύθυνοι για προβλήματα που έχουν βαθύτερες οικονομικές και θεσμικές αιτίες.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η οικονομική ανασφάλεια μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό αυταρχισμό. Η δυσαρέσκεια δεν στρέφεται απαραίτητα προς εκείνους που διαθέτουν τον μεγαλύτερο οικονομικό πλούτο και πολιτική επιρροή, αλλά προς εκείνους που βρίσκονται ακόμη χαμηλότερα στην κοινωνική ιεραρχία.
Γιατί η συμπιεσμένη μεσαία τάξη αποτελεί πολιτικό κίνδυνο
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ουσιαστική διάσταση της προειδοποίησης της Ματέι.
Η πολιτική συζήτηση για την κοινωνική ανισότητα επικεντρώνεται συχνά στους φτωχότερους και στις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η αποσταθεροποίηση της μεσαίας τάξης μπορεί να έχει εξίσου καθοριστική σημασία για την πορεία μιας δημοκρατίας.
Η μεσαία τάξη δεν αποτελεί απλώς μια εισοδηματική κατηγορία. Είναι ένα κοινωνικό στρώμα που συνδέεται με την προσδοκία της προόδου, της επαγγελματικής ασφάλειας, της κοινωνικής κινητικότητας και της δυνατότητας κάθε επόμενη γενιά να ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη.
Όταν αυτές οι προσδοκίες καταρρέουν, η απογοήτευση αποκτά διαφορετικά χαρακτηριστικά από την παραδοσιακή φτώχεια. Ο άνθρωπος που θεωρούσε ότι είχε εξασφαλίσει μια σταθερή θέση στην κοινωνία αισθάνεται ότι χάνει κάτι που θεωρούσε κεκτημένο.
Η αδυναμία αγοράς κατοικίας, η ανασφάλεια στην εργασία, η δυσκολία χρηματοδότησης των σπουδών των παιδιών, η ανάγκη να πληρώνει ιδιωτικά για υπηρεσίες που προηγουμένως εξασφάλιζε το κράτος και η διαρκής πίεση του κόστους ζωής δημιουργούν ένα αίσθημα κοινωνικής υποβάθμισης.
Η πολιτική αξιοποίηση αυτού του αισθήματος είναι κρίσιμη.
Η ιστορική εμπειρία του Μεσοπολέμου δείχνει ότι τα αυταρχικά κινήματα δεν στηρίχθηκαν αποκλειστικά στους φτωχότερους. Βρήκαν σημαντικά ερείσματα σε κοινωνικά στρώματα που φοβούνταν την απώλεια της θέσης τους, την κοινωνική ανατροπή και την αβεβαιότητα του μέλλοντος.
Η ανάγκη για τάξη, ασφάλεια και έναν ισχυρό ηγέτη μπορεί τότε να αποκτήσει μεγαλύτερη απήχηση από τις υποσχέσεις για κοινωνική δικαιοσύνη και αναδιανομή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυσαρεστημένος πολίτης της μεσαίας τάξης οδηγείται αναπόφευκτα στον αυταρχισμό. Σημαίνει ότι η οικονομική απογοήτευση αποτελεί ένα πολιτικό πεδίο που μπορούν να καταλάβουν διαφορετικές δυνάμεις, ανάλογα με το ποιος προσφέρει την πιο πειστική ερμηνεία της πραγματικότητας.
Από τον Μασκ στον Ζούκμαν: Ποιος πληρώνει το κόστος της ανάπτυξης;
Η συζήτηση της Ματέι αποκτά μεγαλύτερη επικαιρότητα όταν συνδυαστεί με τις αναλύσεις άλλων οικονομολόγων που εξετάζουν τη συγκέντρωση του πλούτου.
Ο Γκάρι Στίβενσον έχει αναδείξει το παράδοξο μιας παγκόσμιας οικονομίας στην οποία οι περιουσίες των υπερπλουσίων αυξάνονται με εντυπωσιακούς ρυθμούς, την ώρα που η πραγματική οικονομική ανάπτυξη παραμένει περιορισμένη και οι μισθοί μεγάλων ομάδων εργαζομένων δυσκολεύονται να ακολουθήσουν το κόστος ζωής.
Η περίπτωση του Έλον Μασκ αποτελεί χαρακτηριστικό σύμβολο αυτής της συγκέντρωσης οικονομικής ισχύος. Η δημιουργία τεράστιων προσωπικών περιουσιών δεν είναι από μόνη της απόδειξη ότι όλοι οι υπόλοιποι γίνονται φτωχότεροι. Θέτει, όμως, ένα κρίσιμο ερώτημα για τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται τα οφέλη της οικονομικής ανάπτυξης και για το κατά πόσο η φορολογία επιβαρύνει αναλογικά την εργασία και τον συσσωρευμένο πλούτο.
Σε αυτό το σημείο συναντάται η ανάλυση της Ματέι με τις προτάσεις του Γκαμπριέλ Ζούκμαν για τη φορολόγηση των πολύ μεγάλων περιουσιών.
Η λογική είναι σχετικά απλή: εάν η συγκέντρωση του πλούτου αποτελεί βασική πηγή οικονομικής και πολιτικής ανισορροπίας, η φορολογική πολιτική δεν μπορεί να περιορίζεται στη φορολόγηση της εργασίας και της κατανάλωσης. Πρέπει να εξετάζει και τον πλούτο που συσσωρεύεται στην κορυφή της οικονομικής πυραμίδας.
Τα έσοδα θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν δημόσιες υπηρεσίες, κοινωνικές υποδομές, υγεία, εκπαίδευση και προσιτή στέγαση, μειώνοντας την εξάρτηση των πολιτών από ιδιωτικές αγορές στις οποίες δεν έχουν όλοι την ίδια διαπραγματευτική δύναμη.
Πρόκειται για μια διαφορετική αντίληψη σχετικά με τον ρόλο του κράτους: όχι μόνο ως μηχανισμού διαχείρισης των δημοσιονομικών μεγεθών, αλλά ως παράγοντα που διαμορφώνει τους όρους της κοινωνικής και οικονομικής ζωής.
Η απάντηση της Ματέι: Συλλογική οργάνωση και οικονομική δημοκρατία
Παρά τη σκληρότητα της ανάλυσής της, η Ματέι δεν καταλήγει σε μια μοιρολατρική πρόβλεψη για την επικράτηση του αυταρχισμού.
Η απάντησή της βρίσκεται στην ενίσχυση της συλλογικής οργάνωσης και στη διεύρυνση της δημοκρατίας πέρα από τα στενά όρια της πολιτικής εκπροσώπησης.
Στην Τάλσα της Οκλαχόμα, όπου δραστηριοποιείται μέσω του Forum for Real Economic Emancipation, προωθούνται πρωτοβουλίες όπως οι τοπικές συνελεύσεις, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός και τα προγράμματα επισιτιστικής κυριαρχίας.
Πρόκειται για πρακτικές που επιδιώκουν να δώσουν στους πολίτες πραγματικό ρόλο στις αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους: από τη διαχείριση των δημόσιων πόρων μέχρι την πρόσβαση σε βασικά αγαθά και την οργάνωση της τοπικής οικονομίας.
Η Ματέι θεωρεί ότι η συλλογική διαβούλευση αποτελεί μια δυνατότητα που έχει σταδιακά περιοριστεί από ένα οικονομικό σύστημα το οποίο αντιμετωπίζει τις αποφάσεις για την παραγωγή και την κατανομή των πόρων ως υπόθεση των αγορών και των ιδιωτικών συμφερόντων.
Η πρότασή της δεν εξαντλείται στην αλλαγή μιας κυβέρνησης ή στην εφαρμογή μιας διαφορετικής φορολογικής πολιτικής. Αφορά τη διεύρυνση της δημοκρατικής συμμετοχής στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η οικονομία.
Το πραγματικό δίλημμα για τις δυτικές δημοκρατίες
Η ανάλυση της Κλάρα Ματέι έχει σαφή ιδεολογική αφετηρία και δεν αποτελεί μια ουδέτερη περιγραφή της οικονομικής πραγματικότητας. Η σύνδεση του φιλελευθερισμού με την άνοδο του φασισμού, όπως και η ερμηνεία της λιτότητας ως συνειδητού μηχανισμού κοινωνικής πειθαρχίας, αποτελούν θέσεις που επιδέχονται σοβαρή ιστορική και οικονομική συζήτηση.
Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1920, η άνοδος του Μουσολίνι και οι σημερινές πολιτικές εξελίξεις δεν μπορούν να εξισωθούν μηχανικά. Οι θεσμοί, οι κοινωνικές δομές, η διεθνής οικονομία και οι μορφές πολιτικής εκπροσώπησης έχουν αλλάξει σημαντικά.
Ωστόσο, η προειδοποίησή της αγγίζει ένα πραγματικό πρόβλημα των σύγχρονων δημοκρατιών: την απόσταση ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και στην καθημερινή εμπειρία των πολιτών.
Όταν η ανάπτυξη δεν μεταφράζεται σε καλύτερους μισθούς, προσιτή κατοικία, αξιοπρεπείς δημόσιες υπηρεσίες και προοπτική κοινωνικής κινητικότητας, η εμπιστοσύνη στο πολιτικό σύστημα αποδυναμώνεται. Και όταν οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν να δώσουν πειστικές απαντήσεις, το κενό δεν μένει απαραίτητα ανεκμετάλλευτο.
Το καταλαμβάνουν συχνά όσοι προσφέρουν εύκολες εξηγήσεις για σύνθετα προβλήματα, εντοπίζουν εχθρούς και υπόσχονται να αποκαταστήσουν την τάξη με ισχυρή εξουσία.
Η μεγάλη ιστορική προειδοποίηση δεν είναι ότι η φτωχοποίηση της μεσαίας τάξης οδηγεί αυτομάτως στον φασισμό. Είναι ότι η οικονομική ανασφάλεια, όταν συνδυάζεται με την απουσία πολιτικής εκπροσώπησης, την κοινωνική πόλωση και την αποδυνάμωση των δημοκρατικών αντιστάσεων, μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες για την ενίσχυση αυταρχικών λύσεων.
Και εδώ βρίσκεται το πιο ουσιαστικό ερώτημα που θέτει η Ματέι: τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι παύουν να πιστεύουν ότι μπορούν να αλλάξουν συλλογικά τη ζωή τους και αρχίζουν να αναζητούν κάποιον που θα αποφασίσει για λογαριασμό τους;
Η ιστορία του Μεσοπολέμου δείχνει ότι η απάντηση μπορεί να είναι πολύ πιο επικίνδυνη από μια ακόμη οικονομική κρίση.








