Η στρατιωτική υπεροχή δεν εγγυάται τη νίκη. Ούτε η ισχύς, η τεχνολογία και η αποφασιστικότητα αρκούν για να εξασφαλίσουν ότι ένας πόλεμος θα οδηγήσει στο πολιτικό αποτέλεσμα που επιδιώκει εκείνος που τον ξεκινά. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν υπάρχει στρατηγική που συνδέει τα στρατιωτικά μέσα με έναν σαφή πολιτικό σκοπό. Και ακριβώς σε αυτό το σημείο, σύμφωνα με τον Αμερικανό ειδικό σε θέματα στρατηγικής Eliot A. Cohen, οι ηγέτες αποτυγχάνουν συστηματικά.
Στο νέο βιβλίο του The Strategist: How to Think About War and Politics, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Princeton University Press τον Οκτώβριο του 2026, ο Cohen επιχειρεί να επαναφέρει τη στρατηγική στην πραγματική της διάσταση. Σε συνέντευξή του με αφορμή την έκδοση, υποστηρίζει ότι η λέξη έχει χρησιμοποιηθεί τόσο καταχρηστικά, ώστε κινδυνεύει να χάσει το νόημά της. Από τις πολιτικές αναλύσεις μέχρι τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, σχεδόν κάθε σχέδιο χαρακτηρίζεται πλέον «στρατηγικό».
Η δική του προσέγγιση είναι πολύ πιο συγκεκριμένη: στρατηγική είναι η αξιοποίηση στρατιωτικών μέσων για την επίτευξη πολιτικών σκοπών. Μια διάκριση που αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι πολλαπλασιάζονται, οι συσχετισμοί ισχύος μεταβάλλονται και η στρατιωτική τεχνολογία δημιουργεί νέα πεδία αντιπαράθεσης.
Η αποτυχία είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση
«Η αποτυχία είναι ο κανόνας», λέει χαρακτηριστικά ο Cohen, εξηγώντας γιατί το βιβλίο του αφιερώνει τόσο μεγάλη έκταση στα στρατηγικά λάθη. Η ιστορία των πολέμων είναι γεμάτη από αποφάσεις που βασίστηκαν σε λανθασμένες εκτιμήσεις, υπερβολική αυτοπεποίθηση και αδυναμία κατανόησης του αντιπάλου.
Ο ίδιος επικαλείται τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα από τη σύγχρονη ιστορία: τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, την κατάρρευση της ισραηλινής στρατηγικής απέναντι στη Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και τις αμερικανικές περιπέτειες μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου.
Κοινό στοιχείο αυτών των περιπτώσεων είναι η απόσταση ανάμεσα στις προσδοκίες των πολιτικών και στρατιωτικών ηγεσιών και στην πραγματικότητα που τελικά αντιμετώπισαν.
Η ρωσική ηγεσία, για παράδειγμα, υπολόγισε ότι η στρατιωτική υπεροχή της χώρας θα οδηγούσε σε γρήγορη κατάρρευση της ουκρανικής αντίστασης. Η εκτίμηση αποδείχθηκε καταστροφικά λανθασμένη. Αντίστοιχα, η ισραηλινή αντίληψη ότι η Χαμάς μπορούσε να περιοριστεί και να ελεγχθεί μέσω ενός συνδυασμού στρατιωτικής πίεσης, τεχνολογικής επιτήρησης και διαχείρισης της κατάστασης στη Γάζα κατέρρευσε με την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου.
Για τον Cohen, τα προβλήματα αυτά δεν εξηγούνται αποκλειστικά από επιχειρησιακές αστοχίες. Συνδέονται με βαθύτερες αδυναμίες στρατηγικής σκέψης: την υπερεκτίμηση των δικών μας δυνατοτήτων, την υποτίμηση του αντιπάλου και την αδυναμία να αναγνωρίσουμε εγκαίρως ότι οι αρχικές παραδοχές μας μπορεί να είναι λανθασμένες.
Ο Κλαούζεβιτς και η πολιτική διάσταση του πολέμου
Σημαντική θέση στο βιβλίο έχει ο Πρώσος στρατηγός και θεωρητικός του πολέμου Καρλ φον Κλαούζεβιτς, ο οποίος πέθανε το 1831. Η γνωστή διατύπωσή του ότι ο πόλεμος αποτελεί τη συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα παραμένει, κατά τον Cohen, το πιο ουσιαστικό σημείο εκκίνησης για την κατανόηση της στρατηγικής.
Η σημασία αυτής της προσέγγισης βρίσκεται στο ότι ο πόλεμος δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με στρατιωτικούς όρους. Η κατάληψη εδαφών, η καταστροφή στρατιωτικών υποδομών ή η εξουδετέρωση ενός αντιπάλου δεν συνιστούν από μόνες τους πολιτική επιτυχία. Το πραγματικό κριτήριο είναι αν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις οδηγούν στον επιδιωκόμενο πολιτικό σκοπό.
Ο Cohen δεν αντιμετωπίζει, πάντως, το έργο του Κλαούζεβιτς ως ένα αλάθητο εγχειρίδιο. Αναγνωρίζει ότι ο Πρώσος θεωρητικός έγραφε κυρίως με βάση τις χερσαίες συγκρούσεις της Γαλλικής Επανάστασης και της ναπολεόντειας περιόδου. Δεν μπορούσε να προβλέψει την αεροπορική ισχύ, τον κυβερνοπόλεμο ή τη στρατιωτική αξιοποίηση του Διαστήματος.
Ωστόσο, θεωρεί ότι η μεγαλύτερη συνεισφορά του παραμένει επίκαιρη: η κατανόηση της ψυχολογίας και των συναισθημάτων που επηρεάζουν τις αποφάσεις στον πόλεμο. Ο φόβος, η φιλοδοξία, η υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων και η αδυναμία διαχείρισης της αβεβαιότητας μπορούν να ακυρώσουν ακόμη και έναν προσεκτικά σχεδιασμένο επιχειρησιακό σχεδιασμό.
Ο Τσόρτσιλ ως παράδειγμα στρατηγικής σκέψης
Αν ο Κλαούζεβιτς προσφέρει το θεωρητικό πλαίσιο, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ αποτελεί για τον Cohen το πιο ολοκληρωμένο ιστορικό παράδειγμα στρατηγικού ηγέτη.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός διέθετε έναν συνδυασμό πολιτικής εμπειρίας, ιστορικής γνώσης και προσωπικής εξοικείωσης με τα στρατιωτικά ζητήματα. Είχε επίσης κατανοήσει τη σημασία των συμμαχιών, στοιχείο ιδιαίτερα κρίσιμο στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο Cohen εστιάζει ειδικότερα στα υπομνήματα στρατηγικού σχεδιασμού που παρέδωσε ο Τσόρτσιλ στον Φραγκλίνο Ρούζβελτ, κατά την πρώτη τους συνάντηση, λίγες εβδομάδες μετά την ιαπωνική επίθεση στο Περλ Χάρμπορ τον Δεκέμβριο του 1941.
Μέσα από αυτά τα κείμενα αναλύει όσα ο Βρετανός πρωθυπουργός είχε προβλέψει σωστά, αλλά και τις εκτιμήσεις του που αποδείχθηκαν λανθασμένες. Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διπλή διάσταση. Ακόμη και ένας εξαιρετικά ικανός στρατηγικός ηγέτης δεν μπορεί να προβλέψει όλες τις εξελίξεις.
Εκείνο που ξεχωρίζει τον Τσόρτσιλ, κατά τον Cohen, είναι η ειλικρίνειά του απέναντι στην αβεβαιότητα. Δεν αντιμετώπιζε τον στρατηγικό σχεδιασμό ως διαδικασία παραγωγής βέβαιων προβλέψεων, αλλά ως διαρκή προσπάθεια αξιολόγησης δεδομένων, αναθεώρησης εκτιμήσεων και προσαρμογής στις εξελίξεις.
Η στρατηγική ως ανθρωπιστική και ιστορική παιδεία
Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα θέση του βιβλίου βρίσκεται στο συμπέρασμά του: η στρατηγική είναι μια φιλελεύθερη τέχνη, ένα πεδίο που απαιτεί ευρύτερη ανθρωπιστική και ιστορική παιδεία.
Η άποψη αυτή έρχεται σε αντίθεση με τη συνηθισμένη εικόνα του στρατηγικού σχεδιασμού ως μιας αυστηρά τεχνικής διαδικασίας, στην οποία κυριαρχούν οι αριθμοί, τα οπλικά συστήματα, οι επιχειρησιακές δυνατότητες και η τεχνολογική υπεροχή.
Ο Cohen θεωρεί ότι αυτά έχουν αναμφίβολα σημασία, αλλά δεν αρκούν. Ο αποτελεσματικός στρατηγικός ηγέτης χρειάζεται ενσυναίσθηση, περιέργεια, διανοητική ταπεινότητα και ένα ιδιαίτερο είδος θάρρους. Πρέπει να μπορεί να κατανοεί τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ο αντίπαλος, να αμφισβητεί τις δικές του παραδοχές και να αναγνωρίζει τα όρια της γνώσης του.
Αυτές οι αρετές, υποστηρίζει, καλλιεργούνται μέσα από τη μελέτη της ιστορίας, του πολιτισμού και της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η γνώση προηγούμενων πολέμων δεν προσφέρει έτοιμες λύσεις για τις σημερινές συγκρούσεις, αλλά βοηθά στην αναγνώριση επαναλαμβανόμενων μοτίβων και στην αποφυγή παλαιότερων σφαλμάτων.
Ο Eliot A. Cohen είναι πρόεδρος της έδρας Στρατηγικής Arleigh A. Burke στο Center for Strategic and International Studies (CSIS) και ομότιμος καθηγητής και πρώην κοσμήτορας της Σχολής Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Johns Hopkins. Υπηρέτησε ως σύμβουλος της υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Κοντολίζα Ράις από το 2007 έως το 2009, ενώ έχει εργαστεί σε θέματα άμυνας και πληροφοριών και έχει διδάξει επί περίπου τέσσερις δεκαετίες.
Το βασικό συμπέρασμα του The Strategist αφορά τελικά την ποιότητα της πολιτικής ηγεσίας. Σε μια εποχή κατά την οποία οι πολεμικές συγκρούσεις αποκτούν νέες διαστάσεις και η στρατιωτική τεχνολογία εξελίσσεται ταχύτερα από τις πολιτικές αντιλήψεις, η αποτελεσματική στρατηγική απαιτεί κάτι περισσότερο από ισχυρούς στρατούς και φιλόδοξα σχέδια: απαιτεί ηγέτες που μπορούν να σκέφτονται ιστορικά, να αναγνωρίζουν την αβεβαιότητα και να γνωρίζουν πότε πρέπει να αλλάξουν πορεία.