Η δημογραφική εικόνα του πλανήτη αλλάζει με πρωτοφανή ταχύτητα. Οι άνθρωποι ηλικίας 65 ετών και άνω αναμένεται να αποτελούν σχεδόν έναν στους πέντε κατοίκους της Γης το 2060, από έναν στους δέκα σήμερα.
Η εξέλιξη αυτή μεταφέρει το βάρος της δημογραφικής αλλαγής από το ασφαλιστικό σύστημα και τις συντάξεις στην υγεία, την εργασία, την οικογενειακή φροντίδα και τελικά στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι κοινωνίες.
Η μεγάλη δημογραφική ανατροπή
Σύμφωνα με τη νέα έκθεση της Υπηρεσίας Απογραφής των ΗΠΑ με τίτλο «Ένας Κόσμος που Γερνάει: 2025», το ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού ηλικίας 65 ετών και άνω θα αυξηθεί από 10,5% το 2025 σε 19,6% το 2060. Πρόκειται για σχεδόν διπλασιασμό μέσα σε μόλις 35 χρόνια.
Η αλλαγή έχει ήδη περάσει ένα ιστορικό ορόσημο. Μεταξύ 2020 και 2025, για πρώτη φορά στην καταγεγραμμένη ιστορία, ο πληθυσμός των ανθρώπων ηλικίας 65 ετών και άνω ξεπέρασε τον αριθμό των παιδιών ηλικίας έως 5 ετών.
Η εικόνα αυτή προκύπτει από δύο παράλληλες εξελίξεις: οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και γεννιούνται λιγότερα παιδιά. Η βελτίωση των υπηρεσιών υγείας, η άνοδος του βιοτικού επιπέδου και της εκπαίδευσης έχουν αυξήσει το προσδόκιμο ζωής, ενώ η υποχώρηση της γονιμότητας μετατοπίζει σταθερά τη δημογραφική πυραμίδα προς τις μεγαλύτερες ηλικίες.
Η Ευρώπη γερνάει πρώτη
Η Ευρώπη παραμένει η γηραιότερη ήπειρος του πλανήτη. Το ποσοστό των κατοίκων της ηλικίας 65 ετών και άνω αναμένεται να αυξηθεί από 21% το 2025 σε 30,8% το 2060.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για χώρες με ήδη χαμηλή γεννητικότητα, καθώς περιορίζεται σταδιακά ο αριθμός των ανθρώπων που βρίσκονται σε ηλικίες εργασίας σε σχέση με εκείνους που έχουν συνταξιοδοτηθεί.
Υπάρχει όμως μια ενδιαφέρουσα ανατροπή. Η Αφρική, που παραμένει η νεότερη ήπειρος, αναμένεται μέχρι το 2060 να έχει περισσότερους ανθρώπους άνω των 65 ετών σε απόλυτους αριθμούς από την Ευρώπη: περίπου 249 εκατομμύρια έναντι 214 εκατομμυρίων. Η διαφορά εξηγείται από το πολύ μεγαλύτερο συνολικό μέγεθος του αφρικανικού πληθυσμού.
Η Νότια Κορέα στην κορυφή της γήρανσης
Η Ιαπωνία είναι σήμερα η γηραιότερη χώρα στον κόσμο, με το 29,7% του πληθυσμού της να έχει ηλικία 65 ετών και άνω.
Η πρωτιά όμως αναμένεται να περάσει στη Νότια Κορέα. Το 2060, περίπου το 41% του πληθυσμού της χώρας προβλέπεται να βρίσκεται πάνω από το όριο των 65 ετών. Δηλαδή περισσότεροι από τέσσερις στους δέκα κατοίκους.
Η εξέλιξη στη Νότια Κορέα αποτυπώνει με ιδιαίτερη ένταση το αποτέλεσμα της εξαιρετικά χαμηλής γονιμότητας όταν συνδυάζεται με υψηλό προσδόκιμο ζωής.
Οι ΗΠΑ βρίσκονται σήμερα στην 48η θέση μεταξύ 227 χωρών ως προς τη γήρανση του πληθυσμού, με το 18,9% των κατοίκων τους να είναι 65 ετών και άνω. Το ποσοστό αναμένεται να φτάσει το 23,4% το 2060. Παρά την αύξηση, η θέση τους στην παγκόσμια κατάταξη προβλέπεται να υποχωρήσει στην 110η, καθώς πολλές άλλες χώρες θα γερνούν πολύ ταχύτερα.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσα χρόνια ζούμε
Η μεγαλύτερη πρόκληση βρίσκεται στη διαφορά ανάμεσα στο προσδόκιμο ζωής και στο προσδόκιμο υγιούς ζωής.
Η έκθεση επισημαίνει ότι το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται ταχύτερα από τα χρόνια που οι άνθρωποι μπορούν να αναμένουν ότι θα ζήσουν με πλήρη υγεία. Αυτό σημαίνει ότι οι κοινωνίες καλούνται να διαχειριστούν μια ολοένα μεγαλύτερη περίοδο ζωής κατά την οποία αυξάνονται οι ανάγκες για ιατρική και κοινωνική φροντίδα.
Στις ΗΠΑ, το ποσοστό των ετών μετά τα 60 που οι άνθρωποι ζουν με πλήρη υγεία μειώθηκε κατά περισσότερες από δύο ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ 2000 και 2019.
Παράλληλα, περίπου το 73% των Αμερικανών ηλικίας 65 ετών και άνω αντιμετώπιζε δύο ή περισσότερες χρόνιες παθήσεις την περίοδο 2016-2019.
Η άνοια αποτελεί επίσης ολοένα σημαντικότερο παράγοντα. Από το 2021, η νόσος Αλτσχάιμερ και άλλες μορφές άνοιας συγκαταλέγονται στις πέντε κυριότερες αιτίες θανάτου για ανθρώπους ηλικίας 60 ετών και άνω παγκοσμίως.
Η γήρανση γίνεται οικονομικό ζήτημα
Η δημογραφική μεταβολή δημιουργεί μια δύσκολη εξίσωση για τα δημόσια οικονομικά. Οι ανάγκες για υγειονομική περίθαλψη αυξάνονται ταχύτερα από τα κρατικά έσοδα.
Στις χώρες του ΟΟΣΑ, η μέση αύξηση των δημόσιων δαπανών υγείας την επόμενη δεκαετία προβλέπεται να φτάσει το 2,6% του ΑΕΠ, έναντι αύξησης μόλις 1,3% των κρατικών εσόδων.
Η σχέση αυτή δημιουργεί πιέσεις στα συστήματα υγείας, στις συντάξεις και στις υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας. Παράλληλα, η αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων περιορίζει, σε πολλές κοινωνίες, τη σχέση ανάμεσα στον ενεργό πληθυσμό και τους συνταξιούχους.
Η απάντηση δεν αφορά μόνο το ύψος των συντάξεων. Αφορά και το πόσα χρόνια μπορούν οι άνθρωποι να παραμένουν ενεργοί στην αγορά εργασίας, πόσο μπορούν να αυτοεξυπηρετούνται και πόσο μέρος της φροντίδας θα αναλαμβάνουν οι οικογένειες.
Οι γυναίκες σηκώνουν μεγάλο μέρος της φροντίδας
Η οικογένεια και οι φίλοι εξακολουθούν να αποτελούν την κυριότερη πηγή μακροχρόνιας φροντίδας για τους ηλικιωμένους σε παγκόσμιο επίπεδο.
Το βάρος αυτό έχει έντονη έμφυλη διάσταση. Σε πολλές χώρες του ΟΟΣΑ, τρία στα πέντε άτομα ηλικίας 50 ετών και άνω που παρέχουν φροντίδα είναι γυναίκες.
Η γήρανση του πληθυσμού συνεπώς επηρεάζει και την αγορά εργασίας, καθώς η φροντίδα ηλικιωμένων μπορεί να περιορίζει τον χρόνο και τη δυνατότητα απασχόλησης των μελών της οικογένειας που την αναλαμβάνουν.
Περισσότερα χρόνια εργασίας, αλλά με μεγάλες ανισότητες
Η συμμετοχή των ανθρώπων άνω των 65 ετών στην αγορά εργασίας αυξήθηκε μεταξύ 2012 και 2022 στις χώρες υψηλού εισοδήματος. Η τάση αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως ένας από τους τρόπους αντιμετώπισης της δημογραφικής πίεσης, υπό την προϋπόθεση ότι συνοδεύεται από κατάλληλες συνθήκες εργασίας και επιλογές σταδιακής συνταξιοδότησης.
Η εικόνα είναι διαφορετική σε πολλές χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, όπου η συμμετοχή των μεγαλύτερων ηλικιών στο εργατικό δυναμικό μειώθηκε.
Η οικονομική κατάσταση των ηλικιωμένων παρουσιάζει επίσης μεγάλες αποκλίσεις. Οι δημόσιες συντάξεις μπορούν να αντιστοιχούν σε πάνω από το 90% του μέσου μισθού σε χώρες όπως η Βραζιλία, η Τουρκία, η Ολλανδία και η Αργεντινή, ενώ σε άλλες, μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, ο Καναδάς, η Ινδία, η Νέα Ζηλανδία, η Ιαπωνία και η Νότια Αφρική, αντιστοιχούν περίπου στο 50%.
Η φτώχεια των ηλικιωμένων αποκαλύπτει το κοινωνικό κόστος
Η Νότια Κορέα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο διαφορετικά μπορεί να εξελιχθεί η οικονομική πλευρά της γήρανσης. Παρά το υψηλό επίπεδο ανάπτυξης, το ποσοστό φτώχειας στους ηλικιωμένους ξεπερνούσε το 40% τόσο το 2015 όσο και το 2020.
Στον αντίποδα, στη Νορβηγία, την Ολλανδία και την Ουγγαρία το αντίστοιχο ποσοστό παρέμενε κάτω από 10%.
Οι διαφορές αυτές δείχνουν ότι η γήρανση από μόνη της δεν καθορίζει την ποιότητα ζωής των μεγαλύτερων ηλικιών. Καθοριστικό ρόλο παίζουν το συνταξιοδοτικό σύστημα, η πρόσβαση στην υγεία, η οικογενειακή στήριξη, η δυνατότητα εργασίας και το συνολικό επίπεδο κοινωνικής προστασίας.
Η νέα δημογραφική πραγματικότητα
Η πανδημία του Covid-19 ανέδειξε με οδυνηρό τρόπο τις αδυναμίες των συστημάτων φροντίδας. Πολλοί ηλικιωμένοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με απώλεια εισοδήματος, περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, διακοπή κοινωνικών επαφών και ψηφιακό αποκλεισμό.
Την ίδια στιγμή, η εμπειρία άλλων χωρών δείχνει ότι οι ηλικιωμένοι μπορούν να παραμένουν ενεργό κομμάτι της κοινωνίας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, το 56,2% των ανθρώπων ηλικίας 65 ετών και άνω προσέφερε εθελοντική εργασία την περίοδο 2021-2023.
Η γήρανση, επομένως, μετατρέπεται σε έναν από τους κεντρικούς παράγοντες που θα διαμορφώσουν τις οικονομίες και τις κοινωνίες του 21ου αιώνα. Το ερώτημα αφορά πλέον τον τρόπο με τον οποίο θα οργανωθεί μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι θα ζουν περισσότερα χρόνια, θα εργάζονται πιθανώς για μεγαλύτερο διάστημα και θα χρειάζονται περισσότερα χρόνια φροντίδας.
Η δημογραφική πυραμίδα αλλάζει ήδη. Το μεγάλο στοίχημα για τα κράτη είναι αν οι θεσμοί, τα συστήματα υγείας, η αγορά εργασίας και η κοινωνική προστασία θα μπορέσουν να αλλάξουν με την ίδια ταχύτητα.
