Οι Ισλανδοί ψαράδες, δηλαδή εκείνες οι περιοχές της παγωμένης χώρας όπου οι κάτοικοι ζούν από την αλιεία, καταψήφισαν την προοπτική ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, προκαλώντας, σύμφωνα με δημοσιεύματα του ευρωπαϊκού Τύπου, αναταραχή στις Βρυξέλλες. Το γιατί συνέβη αυτό επιχειρεί να εξηγήσει το POLITICO.
Οι Ισλανδοί απέρριψαν, με μικρή αλλά καθαρή πλειοψηφία, την επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 52,8% ψήφισε «όχι» και το 47,2% «ναι», παρά την ισχυρή συμμετοχή, η οποία ξεπέρασε εκείνη των τελευταίων βουλευτικών εκλογών. Το αποτέλεσμα αποτελεί ήττα για την κυβέρνηση της πρωθυπουργού Κρ. Φροσταντότιρ, η οποία είχε αναγάγει το δημοψήφισμα σε κεντρική πολιτική επιλογή της θητείας της.
Το κρίσιμο ζήτημα που έκρινε σε μεγάλο βαθμό την αναμέτρηση ήταν η αλιεία. Η εκστρατεία του «όχι» προειδοποίησε ότι η ένταξη στην ΕΕ θα μπορούσε να στερήσει από την Ισλανδία τον αποκλειστικό έλεγχο των αλιευτικών ποσοστώσεων και να ανοίξει τα ισλανδικά ύδατα σε ξένες εταιρείες. Σε μια χώρα όπου η αλιεία εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πυλώνα της οικονομίας αλλά και στοιχείο της εθνικής ταυτότητας, το επιχείρημα αποδείχθηκε ιδιαίτερα ισχυρό.
Πίσω από την αλιεία βρισκόταν το ευρύτερο ζήτημα της εθνικής κυριαρχίας. Πολλοί Ισλανδοί αντιμετωπίζουν με δυσπιστία την παραχώρηση αρμοδιοτήτων στις Βρυξέλλες, θεωρώντας την ανεξαρτησία τους ιστορικό κεκτημένο που αποκτήθηκε δύσκολα. Το στρατόπεδο του «όχι» κατάφερε να συνδέσει αποτελεσματικά αυτή την αίσθηση κυριαρχίας με τον φόβο ότι η Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ θα μετέφερε αποφάσεις ζωτικής σημασίας από το Ρέικιαβικ σε ένα σύστημα όπου αυτές θα λαμβάνονταν από κοινού με τα άλλα 27 κράτη-μέλη.
Τα επιχειρήματα των υποστηρικτών της ευρωπαϊκής πορείας δεν αποδείχθηκαν αρκετά ισχυρά. Το «ναι» τόνιζε ότι η Ισλανδία, ως μέλος του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, εφαρμόζει ήδη μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας χωρίς να συμμετέχει στη διαμόρφωσή της. Παράλληλα, υποστήριζε ότι η υιοθέτηση του ευρώ θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση του ιδιαίτερα υψηλού κόστους ζωής. Ούτε αυτά τα οικονομικά επιχειρήματα ούτε η γεωπολιτική και η ασφάλεια, την οποία είχε επικαλεστεί η κυβέρνηση, κυριάρχησαν τελικά στη συζήτηση.
Ακόμη και οι ενδείξεις από τις Βρυξέλλες ότι θα μπορούσαν να υπάρξουν συμβιβασμοί στο θέμα της αλιείας δεν έπεισαν. Ένα τμήμα των αντιπάλων της ευρωπαϊκής ένταξης αμφισβητούσε κατά πόσο η μικρή Ισλανδία θα μπορούσε να εξασφαλίσει ικανοποιητικούς όρους στις διαπραγματεύσεις. Ένα άλλο τμήμα αντιτίθεται στην ένταξη κατ’ αρχήν, ανεξάρτητα από τις παραχωρήσεις που θα μπορούσε να αποσπάσει η χώρα.
Η γεωγραφία της ψήφου ήταν χαρακτηριστική. Οι αγροτικές και αλιευτικές περιοχές απέρριψαν εντονότερα την επανέναρξη των συνομιλιών. Στα βορειοδυτικά, όπου η οικονομία εξαρτάται ιδιαίτερα από τη γεωργία και την αλιεία, το «όχι» πλησίασε το 63%. Μόνο οι δύο εκλογικές περιφέρειες του Ρέικιαβικ έδωσαν πλειοψηφία στο «ναι», και μάλιστα μικρότερη από εκείνη που προσδοκούσαν οι φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις.
Ιδιαίτερη σημασία είχε και η μεταστροφή των νέων. Τον Ιούνιο σχεδόν δύο στους τρεις ψηφοφόρους ηλικίας 18-29 ετών δήλωναν πιθανό να ψηφίσουν υπέρ της επανέναρξης των διαπραγματεύσεων. Στα τέλη Αυγούστου το ποσοστό είχε πέσει στο 40%. Σύμφωνα με πολιτικούς αναλυτές, το «όχι» κατάφερε ουσιαστικά να μετατρέψει την αναμέτρηση από δημοψήφισμα για την επανέναρξη των συνομιλιών σε δημοψήφισμα για την ίδια την ένταξη.
Για την ΕΕ, το αποτέλεσμα είναι περισσότερο από μια απλή διπλωματική αποτυχία. Η πιθανή προσχώρηση της Ισλανδίας θα αποτελούσε μήνυμα ευρωπαϊκής συνοχής σε μια περίοδο εντάσεων με τις ΗΠΑ και αυξανόμενης επιρροής της Ρωσίας και της Κίνας. Θα ενίσχυε επίσης τη στρατηγική παρουσία της Ένωσης στον ευρωπαϊκό Βορρά και θα μπορούσε να δώσει νέα ώθηση στη διαδικασία διεύρυνσης. Αντί γι’ αυτό, το ευρωπαϊκό ζήτημα ενδέχεται τώρα να κλείσει στην Ισλανδία για μία ολόκληρη γενιά.
