Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας επιχειρεί να βάλει τάξη σε έναν από τους πιο συγκρουσιακούς τομείς της ενεργειακής μετάβασης.
Για πρώτη φορά τίθενται ενιαίοι κανόνες για το πού μπορούν να εγκαθίστανται φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες και μονάδες αποθήκευσης, ενώ καθορίζονται περιοχές αποκλεισμού, όρια στην κάλυψη γης και ειδικές ρυθμίσεις για νησιά, τουριστικές ζώνες, αρχαιολογικούς χώρους και θαλάσσιες περιοχές.
Το βασικό μήνυμα του νέου πλαισίου είναι διπλό: οι ΑΠΕ δεν σταματούν, αλλά δεν μπορούν πλέον να αναπτύσσονται παντού.
Το νέο χωροταξικό αλλάζει κυρίως το «πού»
Το ΕΧΠ-ΑΠΕ καλύπτει τις βασικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας: φωτοβολταϊκά, αιολικά, μικρά υδροηλεκτρικά, βιομάζα, βιοαέριο, βιορρευστά, βιομεθάνιο και γεωθερμία. Για πρώτη φορά εντάσσονται με σαφείς κανόνες και οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης ενέργειας, όπως οι μπαταρίες.
Δεν αφορά, ωστόσο, με τον ίδιο τρόπο όλα τα έργα. Εξαιρούνται, μεταξύ άλλων, έργα που ήδη λειτουργούν ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης, μικρές εγκαταστάσεις που απαλλάσσονται από αδειοδοτικές διαδικασίες, μεγάλα υδροηλεκτρικά και αντλησιοταμιευτικά έργα, καθώς και φωτοβολταϊκά σε στέγες, ακάλυπτους χώρους οικοπέδων και άλλες τεχνητές επιφάνειες.
Έτσι, το βάρος του νέου σχεδιασμού πέφτει κυρίως στα μεγάλα έργα που καταλαμβάνουν εκτάσεις και επηρεάζουν το τοπίο, τις χρήσεις γης και τις τοπικές κοινωνίες.
Φωτοβολταϊκά: οι περιοχές που κλείνουν
Το νέο πλαίσιο δημιουργεί μια εκτεταμένη ζώνη προστασίας για τα φωτοβολταϊκά. Η εγκατάστασή τους αποκλείεται σε περιοχές ιδιαίτερης περιβαλλοντικής, πολιτιστικής ή τοπιακής αξίας.
Στον κατάλογο περιλαμβάνονται οι περιοχές Natura 2000, δάση και δασικές εκτάσεις, υγρότοποι Ramsar και μικροί νησιωτικοί υγρότοποι, εθνικοί δρυμοί, αισθητικά δάση, προστατευόμενα τοπία και πυρήνες εθνικών δρυμών.
Εκτός χωροθέτησης τίθενται επίσης μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς, ιστορικοί τόποι, αρχαία μνημεία, αρχαιολογικές ζώνες αυξημένης προστασίας, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, προστατευόμενες αναβαθμίδες, «περιοχές άνευ δρόμων», ακτές κολύμβησης και περιοχές με πηγές υδροληψίας για νερό ανθρώπινης κατανάλωσης.
Ο νέος «κόφτης» του 1,5% για τα φωτοβολταϊκά
Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή για την εξάπλωση των φωτοβολταϊκών είναι ότι δεν αρκεί πλέον μια περιοχή να μην εμπίπτει σε ζώνη αποκλεισμού.
Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ θέτει ανώτατο όριο κάλυψης από νέους φωτοβολταϊκούς σταθμούς στο 1,5% της συνολικής έκτασης κάθε Περιφερειακής Ενότητας. Ο περιορισμός αφορά έργα που δεν διαθέτουν ήδη περιβαλλοντική αδειοδότηση.
Η λογική είναι να αποτραπεί η υπερσυγκέντρωση φωτοβολταϊκών σε συγκεκριμένες περιοχές. Πρόκειται για μια αλλαγή που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τον επενδυτικό χάρτη, καθώς μια περιοχή με υψηλό ενδιαφέρον για φωτοβολταϊκά δεν θα μπορεί να συνεχίσει να δέχεται έργα χωρίς ανώτατο χωρικό όριο.
Στην πράξη, το ερώτημα δεν θα είναι μόνο αν ένα έργο είναι περιβαλλοντικά και τεχνικά αδειοδοτήσιμο, αλλά και αν υπάρχει διαθέσιμος «χώρος» μέσα στο νέο πλαφόν.
Αιολικά: αυστηρότεροι κανόνες και λιγότερος διαθέσιμος χώρος
Για τις ανεμογεννήτριες το νέο πλαίσιο είναι ακόμη πιο συγκεκριμένο.
Αιολικά πάρκα δεν επιτρέπονται οριζόντια στην Αττική και στη Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, ενώ αποκλείονται επίσης περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων.
Περιορισμοί ισχύουν ακόμη σε υγροτόπους Ramsar, μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, πυρήνες εθνικών δρυμών και ζώνες απόλυτης προστασίας ή προστασίας της φύσης.
Ειδική αντιμετώπιση προβλέπεται για τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας του δικτύου Natura 2000. Εκεί ένα αιολικό έργο μπορεί να προχωρήσει μόνο κατ’ εξαίρεση, όταν προβλέπεται ρητά από την εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και ταυτόχρονα το αιολικό δυναμικό ξεπερνά τα 7,5 m/s.
Αιολικά αποκλείονται επίσης σε νησιά μικρότερα των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις για κρίσιμες ή κοινωφελείς υποδομές και την ασφάλεια του συστήματος, καθώς και σε συγκεκριμένες τουριστικές ζώνες, εκτός σχεδίου περιοχές τουρισμού και αναψυχής, ορισμένες λατομικές και εξορυκτικές περιοχές, «απάτητες» παραλίες και περιοχές υδροληψίας.
Δεν θα αρκεί πλέον μόνο ο αέρας
Η ύπαρξη καλού αιολικού δυναμικού δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μια περιοχή είναι κατάλληλη για ανεμογεννήτριες.
Το νέο σύστημα προβλέπει «Περιοχές Καταλληλότητας», στις οποίες μπορούν να αναπτύσσονται αιολικά εφόσον υπάρχει επαρκές αιολικό δυναμικό, όπως αποτυπώνεται στον επίσημο χάρτη της ΡΑΑΕΥ ή τεκμηριώνεται με πιστοποιημένες μετρήσεις.
Ακόμη όμως και τότε πρέπει να τηρούνται όλοι οι υπόλοιποι περιορισμοί και να μην ξεπερνιέται η φέρουσα ικανότητα που καθορίζεται ανά Δημοτική Ενότητα.
Με άλλα λόγια, η αιολική ενέργεια περνά από ένα μοντέλο «βρίσκω άνεμο και χωροθετώ» σε ένα πολύ πιο σύνθετο σύστημα: αιολικό δυναμικό, περιβάλλον, τοπίο, χρήσεις γης και φέρουσα ικανότητα πρέπει να συνυπάρχουν.
Τι ισχύει μετά τις πυρκαγιές
Ένα από τα ερωτήματα που τέθηκαν έντονα μετά τις πυρκαγιές σε Ωραιόκαστρο και Δυτική Αττική αφορά το ενδεχόμενο εγκατάστασης ανεμογεννητριών σε καμένες εκτάσεις.
Η νέα ρύθμιση είναι σαφής ως προς την Αττική: τα αιολικά πάρκα αποκλείονται οριζόντια σε ολόκληρη την Περιφέρεια, ανεξάρτητα από την πρόσφατη κατάσταση μιας συγκεκριμένης περιοχής.
Άρα η συζήτηση για πιθανή εγκατάσταση ανεμογεννητριών σε καμένες εκτάσεις της Αττικής δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από τον γενικό κανόνα αποκλεισμού.
Αρχαιολογία: δεν αρκεί πλέον να μην «πέφτει» το έργο πάνω στο μνημείο
Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να αντιμετωπίσει και ένα διαφορετικό πρόβλημα: την οπτική επίδραση των ενεργειακών έργων.
Για φωτοβολταϊκά που χωροθετούνται κοντά σε μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς, σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους, ιστορικούς τόπους και άλλες περιοχές πολιτιστικής σημασίας προβλέπεται ειδική μελέτη θέασης.
Το ζητούμενο επομένως δεν είναι μόνο η φυσική απόσταση από ένα μνημείο. Εξετάζεται και το πώς το ενεργειακό έργο εντάσσεται στο τοπίο και αν αλλοιώνει την εικόνα ενός πολιτιστικού τόπου.
Τουρισμός και ΑΠΕ μπαίνουν στην ίδια εξίσωση
Το νέο χωροταξικό αντιμετωπίζει πλέον πιο άμεσα τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανάπτυξη των ΑΠΕ και στον τουρισμό.
Σε περιοχές υψηλού τουριστικού ενδιαφέροντος προβλέπονται αυστηρότεροι περιορισμοί, ιδιαίτερα στις κατηγορίες Α και Β του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό.
Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, όπου το ίδιο το τοπίο αποτελεί οικονομικό πόρο. Ένα ενεργειακό έργο μπορεί να είναι χρήσιμο για το ηλεκτρικό σύστημα, αλλά να δημιουργεί ταυτόχρονα επιπτώσεις σε μια περιοχή που βασίζει σημαντικό μέρος της οικονομικής της δραστηριότητας στο φυσικό και τουριστικό της κεφάλαιο.
Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να λύσει αυτή την αντίφαση πριν φτάσει στο στάδιο της αδειοδότησης.
Τι γίνεται με τα έργα που έχουν ήδη δρομολογηθεί
Το ΕΧΠ-ΑΠΕ δεν ανατρέπει συλλήβδην το επενδυτικό απόθεμα που έχει δημιουργηθεί τα προηγούμενα χρόνια.
Έργα που ήδη λειτουργούν ή έχουν λάβει άδεια, καθώς και έργα που έχουν λάβει έγκριση τυπικής πληρότητας του φακέλου περιβαλλοντικής αδειοδότησης πριν από τη δημοσίευση του νέου πλαισίου, προστατεύονται από την αλλαγή των κανόνων.
Η πρόβλεψη αυτή αφορά την ασφάλεια δικαίου και έχει ιδιαίτερη σημασία για επενδύσεις που έχουν ήδη πραγματοποιήσει σημαντικές δαπάνες και βρίσκονται σε ώριμο στάδιο.
Το νέο χωροταξικό αφορά επομένως κυρίως το επόμενο κύμα έργων.
Νέα εποχή και για τις θαλάσσιες ΑΠΕ
Ο σχεδιασμός δεν σταματά στη στεριά. Το νέο πλαίσιο εισάγει κανόνες και για τον θαλάσσιο χώρο, ανοίγοντας τον δρόμο για πιο οργανωμένη ανάπτυξη θαλάσσιων αιολικών και φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων.
Οι θαλάσσιες ΑΠΕ αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για μια χώρα όπως η Ελλάδα, λόγω της μεγάλης θαλάσσιας έκτασης και του αιολικού δυναμικού του Αιγαίου και άλλων θαλάσσιων περιοχών.
Παράλληλα, όμως, ο θαλάσσιος χώρος έχει πολλαπλές χρήσεις και ιδιαίτερα ευαίσθητα οικοσυστήματα. Γι’ αυτό προβλέπονται περιοχές αποκλεισμού, ειδικά κριτήρια και εξειδικευμένες μελέτες για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Το πραγματικό στοίχημα είναι η χωροθέτηση, όχι η εγκατάλειψη των ΑΠΕ
Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ δεν αποτελεί αλλαγή ενεργειακής στρατηγικής. Η Ελλάδα εξακολουθεί να επενδύει στην αύξηση της συμμετοχής των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή, στην αποθήκευση και στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, με ορίζοντα το 2050.
Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο θα αναζητείται ο διαθέσιμος χώρος.
Η προηγούμενη περίοδος χαρακτηρίστηκε από ταχεία ανάπτυξη έργων, αλλά και από έντονες συγκρούσεις για τη χρήση γης, το τοπίο, τη βιοποικιλότητα και την επίδραση στις τοπικές κοινωνίες. Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να μεταφέρει ένα μέρος αυτών των συγκρούσεων από το επίπεδο της κάθε μεμονωμένης επένδυσης σε έναν κεντρικό χωροταξικό σχεδιασμό.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι λιγότερος διαθέσιμος χώρος για ορισμένες κατηγορίες έργων, αλλά μεγαλύτερη προβλεψιμότητα για εκείνα που θα χωροθετούνται στις επιτρεπόμενες περιοχές.
Τι σημαίνει τελικά για επενδυτές, δήμους και πολίτες
Για τους επενδυτές, το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ σημαίνει ότι η επιλογή περιοχής γίνεται πλέον πολύ πιο κρίσιμη. Δεν αρκεί το διαθέσιμο δίκτυο, η ηλιοφάνεια ή το αιολικό δυναμικό. Πρέπει να εξετάζεται εξαρχής ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο χωροταξικών περιορισμών.
Για τους δήμους και τις τοπικές κοινωνίες, δημιουργείται ένα σαφέστερο πλαίσιο για το τι μπορεί και τι δεν μπορεί να εγκατασταθεί στην περιοχή τους. Αυτό δεν εξαφανίζει τις αντιδράσεις, αλλά περιορίζει τη γκρίζα ζώνη γύρω από τη χωροθέτηση.
