Η απόφαση της Τουρκίας να ανακηρύξει δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο δεν αποτελεί απλώς μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία.
Το γεγονός ότι οι σχετικές ζώνες εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων προσδίδει στην κίνηση σαφές γεωπολιτικό αποτύπωμα, προκαλώντας την έντονη αντίδραση της Αθήνας και επαναφέροντας στο προσκήνιο τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Από την περιβαλλοντική προστασία στη γεωπολιτική
Η λέξη «θαλάσσιο πάρκο» παραπέμπει καταρχάς σε μια περιβαλλοντική πολιτική: προστασία οικοσυστημάτων, περιορισμούς σε δραστηριότητες και διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας. Στην περίπτωση, όμως, της Τουρκίας, η πρόσφατη απόφαση της Άγκυρας αποκτά διαφορετικές διαστάσεις, καθώς οι περιοχές που χαράσσονται δεν περιορίζονται στα τουρκικά χωρικά ύδατα.
Η Αθήνα θεωρεί ότι η Τουρκία επιχειρεί να προσδώσει διοικητικό και πολιτικό αποτύπωμα σε θαλάσσιες περιοχές όπου δεν διαθέτει αναγνωρισμένη κυριαρχία ή δικαιοδοσία.
Με άλλα λόγια, το ζήτημα είναι το πού χαράσσονται τα όρια, με ποια νομική βάση και τι επιδιώκει να σηματοδοτήσει η συγκεκριμένη χάραξη.
Η «σκιώδης ΑΟΖ» και το κρίσιμο νομικό ζήτημα
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της ελληνικής ανησυχίας. Ένα θαλάσσιο πάρκο δεν αποτελεί από μόνο του θαλάσσια ζώνη. Δεν δημιουργεί χωρικά ύδατα, δεν συνιστά Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και δεν παράγει αυτομάτως κυριαρχικά δικαιώματα.
Ένα παράκτιο κράτος μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και εφόσον διαθέτει τη σχετική δικαιοδοσία, να θεσπίζει καθεστώτα προστασίας πέρα από τα χωρικά του ύδατα. Η δικαιοδοσία, όμως, είναι αυτή που προηγείται νομικά και όχι το αντίστροφο.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο στην τουρκική κίνηση. Η Άγκυρα δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιοδοσία απλώς χαρακτηρίζοντας μια θαλάσσια περιοχή «πάρκο». Ωστόσο, μπορεί να επιχειρεί να δημιουργήσει ένα διοικητικό και πολιτικό τετελεσμένο, εντάσσοντας συγκεκριμένες θαλάσσιες εκτάσεις στη δική της κρατική αντίληψη περί δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων και χαράζοντας μία «σκιώδη ΑΟΖ».
Η «Γαλάζια Πατρίδα» περνά από τους χάρτες στη διοίκηση
Η εξέλιξη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο της τουρκικής στρατηγικής της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Η συγκεκριμένη αντίληψη έχει αποτελέσει σημαντικό στοιχείο της τουρκικής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, με την Άγκυρα να αμφισβητεί εμπράκτως ελληνικές θέσεις για την υφαλοκρηπίδα, την ΑΟΖ και την έκταση των δικαιωμάτων των ελληνικών νησιών.
Η τουρκική επιχειρηματολογία παρουσιάζει πλέον τις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές ως μέρος των «θαλάσσιων δικαιωμάτων» της χώρας. Η αναφορά αυτή δεν είναι αμελητέα. Δείχνει ότι η περιβαλλοντική διάσταση της απόφασης συνυπάρχει με μια ευρύτερη στρατηγική επιδίωξη.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στη διαδοχή των κινήσεων: χάρτης, διοικητική πράξη, θεσμική κατοχύρωση και, ενδεχομένως, μελλοντική νομοθετική ενσωμάτωση. Κάθε βήμα δεν αλλάζει από μόνο του το Διεθνές Δίκαιο, μπορεί όμως να ενισχύει την εσωτερική διοικητική πραγματικότητα που επιχειρεί να οικοδομήσει η Τουρκία.
Η Αθήνα απορρίπτει τη δημιουργία τετελεσμένων
Η ελληνική θέση είναι σαφής: μονομερείς ενέργειες της Τουρκίας δεν μπορούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα ούτε να μεταβάλουν δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε την τουρκική κίνηση παράνομη, επισημαίνοντας παράλληλα τη διαφορά με τα ελληνικά θαλάσσια πάρκα. Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι τα δικά της πάρκα έχουν θεσμοθετηθεί εντός ελληνικών χωρικών υδάτων και σε συμμόρφωση με το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η Αθήνα επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι δεν αποδέχεται την εξίσωση δύο διαφορετικών πρακτικών: από τη μία, την περιβαλλοντική προστασία σε θαλάσσιες περιοχές όπου το κράτος ασκεί αναγνωρισμένη αρμοδιότητα και, από την άλλη, μια μονομερή οριοθέτηση περιοχών πέραν των χωρικών υδάτων, όταν αυτή αγγίζει περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στα δικά της δικαιώματα.
Η υφαλοκρηπίδα και το δικαίωμα των νησιών
Στην ελληνική προσέγγιση, ιδιαίτερη σημασία έχει η υφαλοκρηπίδα, τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών και, φυσικά, η περίπτωση του Καστελλορίζου.
Το άρθρο 121 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι τα νησιά, με τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις, διαθέτουν θαλάσσιες ζώνες όπως και άλλες χερσαίες περιοχές. Η ακριβής έκταση της επήρειας ενός νησιού σε περίπτωση οριοθέτησης με απέναντι ή γειτονικό κράτος αποτελεί, βεβαίως, ζήτημα που μπορεί να κριθεί μέσα από τη διαδικασία οριοθέτησης και, εφόσον υπάρξει προσφυγή, από αρμόδιο διεθνές δικαιοδοτικό όργανο.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα κράτος μπορεί μονομερώς να αποφασίσει ποια δικαιώματα έχει ή δεν έχει το έδαφος ενός άλλου κράτους.
Επομένως, η ελληνική απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια πολιτική καταγγελία. Η Αθήνα καλείται να αξιοποιήσει τα διαθέσιμα διπλωματικά και νομικά εργαλεία, καταγράφοντας με σαφήνεια τις θέσεις της και αποτρέποντας την παγίωση μιας νέας πραγματικότητας στους χάρτες.
Το Αιγαίο επιστρέφει στο επίκεντρο
Η τουρκική απόφαση δεν αποτελεί μεμονωμένο επεισόδιο. Εντάσσεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Άγκυρα επαναφέρει σταδιακά στο προσκήνιο περισσότερες πτυχές της αναθεωρητικής της ατζέντας.
Οι θαλάσσιες ζώνες, η υφαλοκρηπίδα, η ΑΟΖ, η επήρεια των νησιών, η αποστρατιωτικοποίηση, αλλά και ζητήματα που συνδέονται με το καθεστώς συγκεκριμένων περιοχών του Αιγαίου αποτελούν ένα πλέγμα αλληλένδετων τουρκικών θέσεων.
Το πρόβλημα για την Αθήνα είναι ότι η διεύρυνση αυτή μπορεί να μετατρέψει μια περιορισμένη διαφορά για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών σε συνολικότερο ανταγωνισμό για τον έλεγχο και τη διαχείριση του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Και αυτό ακριβώς είναι που καθιστά την τελευταία τουρκική κίνηση σημαντική. Δεν αλλάζει αυτομάτως τα σύνορα ή τις θαλάσσιες ζώνες. Αλλά επιχειρεί να επηρεάσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα διεξαχθεί η επόμενη διαπραγμάτευση.
Η Αθήνα χρειάζεται περισσότερα από μια καταγγελία
Η ελληνική διπλωματία έχει κάθε λόγο να αντιμετωπίζει την εξέλιξη με ψυχραιμία, αλλά όχι με αδράνεια.
Οι διπλωματικές διακοινώσεις, η ενημέρωση των διεθνών οργανισμών και η καταγραφή των ελληνικών θέσεων με συντεταγμένες αποτελούν εργαλεία που μπορούν να περιορίσουν την τουρκική προσπάθεια δημιουργίας εντυπώσεων.
Το ίδιο ισχύει και για την αξιοποίηση του Δικαίου της Θάλασσας. Η Ελλάδα διαθέτει ένα ισχυρό νομικό πλαίσιο και οφείλει να το χρησιμοποιεί με συνέπεια, χωρίς να εγκλωβίζεται στην ανάγκη να απαντά σε κάθε τουρκική κίνηση αποκλειστικά σε πολιτικό επίπεδο.
Η ουσία είναι να μη δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η απουσία ελληνικής αντίδρασης ισοδυναμεί με αποδοχή. Στις διεθνείς σχέσεις, οι χάρτες, οι διοικητικές πράξεις και οι επίσημες διατυπώσεις αποκτούν σημασία όταν επαναλαμβάνονται και παγιώνονται.
Η επόμενη μέρα θα κριθεί στους χάρτες και στο Διεθνές Δίκαιο
Η Τουρκία γνωρίζει ότι ένα προεδρικό διάταγμα για ένα θαλάσσιο πάρκο δεν μπορεί να δημιουργήσει από μόνο του ΑΟΖ ή να μεταβάλει το καθεστώς μιας περιοχής. Η πολιτική σημασία της κίνησης βρίσκεται αλλού: στην προσπάθεια να ενσωματωθούν οι τουρκικές διεκδικήσεις σε μια σταθερή διοικητική και θεσμική πραγματικότητα.
Γι’ αυτό και η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια ούτε της υπερβολής ούτε της υποτίμησης.
Η Αθήνα οφείλει να απορρίψει με σαφήνεια κάθε μονομερή απόπειρα δημιουργίας τετελεσμένων, να κατοχυρώσει διεθνώς τις θέσεις της και ταυτόχρονα να επιμείνει στη βασική αρχή: οι θαλάσσιες ζώνες δεν χαράσσονται με προεδρικά διατάγματα, ούτε με χάρτες που δημοσιεύονται μονομερώς.
Κρίνονται από το Διεθνές Δίκαιο και, όταν απαιτείται, από τη διαδικασία οριοθέτησης και τα αρμόδια διεθνή δικαιοδοτικά όργανα.
Η νέα τουρκική κίνηση, συνεπώς, δεν είναι απλώς μια υπόθεση θαλάσσιων πάρκων. Είναι ακόμη ένα επεισόδιο στη μακρά διαμάχη Αθήνας και Άγκυρας για το ποιος θα καθορίσει τους κανόνες και τις γραμμές στον θαλάσσιο χώρο του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Και όσο η Τουρκία μεταφέρει σταδιακά τις διεκδικήσεις της από τους χάρτες στη διοικητική πράξη, τόσο η Ελλάδα καλείται να απαντήσει με τον ίδιο συνδυασμό: διπλωματία, διεθνές δίκαιο και σαφή στρατηγική.
