Η αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας για τα θαλάσσια πάρκα δεν αφορά μόνο την περιβαλλοντική προστασία.
Αναδεικνύει ξανά το βασικό πρόβλημα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις: την απουσία συμφωνίας για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών και τις διαφορετικές αντιλήψεις των δύο χωρών για τα δικαιώματα των νησιών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Τα θαλάσσια πάρκα ως νέα εστία αντιπαράθεσης
Η απόφαση της Άγκυρας να θεσμοθετήσει δύο θαλάσσια πάρκα, στο βορειοανατολικό Αιγαίο, μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, και στην Ανατολική Μεσόγειο, στην περιοχή Ρόδου – Καστελλόριζου, ανοίγει έναν ακόμη κύκλο ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης.
Το περιβαλλοντικό ζήτημα λειτουργεί στην πραγματικότητα ως το νέο πεδίο πάνω στο οποίο αποτυπώνονται οι παλιές διαφωνίες. Για την Αθήνα, τα ελληνικά θαλάσσια πάρκα έχουν χωροθετηθεί εντός ελληνικών χωρικών υδάτων, δηλαδή σε περιοχή όπου η Ελλάδα ασκεί κυριαρχία. Η τουρκική πρωτοβουλία, αντίθετα, επεκτείνεται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων, αγγίζοντας περιοχές τις οποίες η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στη δική της υφαλοκρηπίδα ή σε διεθνή ύδατα.
Αυτός είναι και ο πυρήνας της ελληνικής αντίδρασης: μια μονομερής ενέργεια σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας δεν μπορεί, σύμφωνα με την Αθήνα, να δημιουργήσει έννομα αποτελέσματα ούτε να μεταβάλει τα δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.
Το πραγματικό αγκάθι είναι οι θαλάσσιες ζώνες
Πίσω από τη νέα αντιπαράθεση βρίσκεται το ζήτημα που παραμένει άλυτο εδώ και δεκαετίες: η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Η διαφωνία δεν περιορίζεται στο πού θα χαραχθεί μια γραμμή στον χάρτη. Συνδέεται άμεσα με την τουρκική θέση για την επήρεια των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες, αλλά και με τις ευρύτερες τουρκικές αμφισβητήσεις στο Αιγαίο.
Για την ελληνική πλευρά, τα νησιά διαθέτουν τα δικαιώματα που προβλέπει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Η Τουρκία, από την άλλη, υποστηρίζει μια διαφορετική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η οριοθέτηση πρέπει να λαμβάνει πρωτίστως υπόψη τις ηπειρωτικές ακτές Ελλάδας και Τουρκίας.
Έτσι, κάθε νέα δραστηριότητα στη θάλασσα που απαιτεί να αποτυπωθούν δικαιώματα και δικαιοδοσίες μετατρέπεται δυνητικά σε ελληνοτουρκικό ζήτημα.
Από τις έρευνες και τις NAVTEX στα καλώδια και τα πάρκα
Το ίδιο μοτίβο έχει εμφανιστεί πολλές φορές τα τελευταία χρόνια.
Οι έρευνες για υδρογονάνθρακες και η δραστηριότητα ερευνητικών πλοίων έφεραν επανειλημμένα στο προσκήνιο τις διαφορετικές αντιλήψεις των δύο χωρών. Το ίδιο συνέβη με τις NAVTEX και τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, ενώ το ζήτημα επανέρχεται πλέον με την πόντιση υποθαλάσσιων καλωδίων και την περιβαλλοντική προστασία.
Η ουσία είναι ότι Αθήνα και Άγκυρα εξακολουθούν να σχεδιάζουν με βάση διαφορετικές γεωγραφικές και νομικές αφετηρίες.
Στο βορειοανατολικό Αιγαίο, η τουρκική κίνηση παραπέμπει στην παλαιότερη διαμάχη για την υφαλοκρηπίδα, η οποία είχε λάβει νέα διάσταση ήδη από τη δεκαετία του 1970, μετά τις έρευνες για υδρογονάνθρακες στην περιοχή της Θάσου.
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη. Η τουρκική στρατηγική συνδέεται με τη λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και με τη θέση ότι τα ελληνικά νησιά, και ιδιαίτερα το Καστελλόριζο, δεν μπορούν να έχουν την επίδραση που τους αποδίδει η ελληνική πλευρά στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Το Καστελλόριζο στο επίκεντρο
Η επιλογή της περιοχής απέναντι από το Καστελλόριζο δεν περνά απαρατήρητη στην Αθήνα.
Το ακριτικό σύμπλεγμα αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Τουρκία επιδιώκει διαχρονικά να περιορίσει την επίδραση του Καστελλόριζου στην οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, ενώ η Ελλάδα θεωρεί ότι το νησί και τα άλλα ελληνικά νησιά διαθέτουν τα δικαιώματα που προβλέπει το διεθνές δίκαιο.
Γι’ αυτό και η συγκεκριμένη χωροθέτηση αποκτά πολιτική και γεωπολιτική σημασία πολύ μεγαλύτερη από μια απλή περιβαλλοντική πρωτοβουλία.
Το ίδιο ισχύει και για το βορειοανατολικό Αιγαίο, όπου η επιλογή της περιοχής μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης επαναφέρει στο προσκήνιο έναν χώρο με ιδιαίτερο ιστορικό βάρος στις ελληνοτουρκικές διαφορές.
Η Αθήνα απορρίπτει τα τουρκικά τετελεσμένα
Η ελληνική θέση είναι ότι οι τουρκικές αποφάσεις δεν μπορούν να παράγουν έννομα αποτελέσματα σε περιοχές πέραν της τουρκικής δικαιοδοσίας.
Το υπουργείο Εξωτερικών υπογραμμίζει ότι η Τουρκία δεν μπορεί μονομερώς να εγκαθιδρύει θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές σε διεθνή ύδατα ή σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Η Αθήνα, επομένως, αντιμετωπίζει τις τουρκικές κινήσεις περισσότερο ως πολιτική και διπλωματική προβολή διεκδικήσεων παρά ως ενέργειες που μπορούν από μόνες τους να μεταβάλουν το νομικό καθεστώς.
Το πρόβλημα είναι ότι, ακόμη και όταν μια μονομερής ενέργεια δεν δημιουργεί νομικό τετελεσμένο, μπορεί να δημιουργεί πολιτικό προηγούμενο και να επιβαρύνει το κλίμα.
Τα «ήρεμα νερά» δοκιμάζονται στην πράξη
Εδώ βρίσκεται και η βασική αδυναμία της λογικής των «ήρεμων νερών».
Η αποκλιμάκωση είναι ασφαλώς χρήσιμη όταν περιορίζει τον κίνδυνο ενός θερμού επεισοδίου. Δεν σημαίνει όμως ότι οι βασικές διαφορές έχουν εξαφανιστεί. Παραμένουν ενεργές και μπορούν να επιστρέψουν στην επιφάνεια κάθε φορά που Αθήνα ή Άγκυρα προχωρούν σε μια νέα δραστηριότητα στη θάλασσα.
Τα θαλάσσια πάρκα αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ένα ζήτημα που υπό διαφορετικές συνθήκες θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως κοινός τόπος περιβαλλοντικής πολιτικής μετατρέπεται σε πεδίο αντιπαράθεσης επειδή αφορά περιοχές των οποίων το καθεστώς και η δικαιοδοσία αμφισβητούνται.
Με άλλα λόγια, η ηρεμία δεν αρκεί όταν οι δύο πλευρές εξακολουθούν να έχουν διαφορετικούς χάρτες.
Το επόμενο μέτωπο με το καλώδιο Ελλάδας – Κύπρου
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκτά πλέον και η πορεία της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου.
Η επανέναρξη των ερευνών και η πόντιση του καλωδίου αναμένεται να απαιτήσουν νέες NAVTEX, γεγονός που μπορεί να φέρει ξανά στο προσκήνιο τις διαφορετικές αντιλήψεις Αθήνας και Άγκυρας για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει η επόμενη ελληνοτουρκική ένταση, αλλά ποιο γεγονός θα λειτουργήσει ως αφορμή.
Οι δύο χώρες εξακολουθούν να σχεδιάζουν πάνω σε διαφορετικούς χάρτες
Η νέα κρίση γύρω από τα θαλάσσια πάρκα δείχνει ότι το βασικό πρόβλημα των ελληνοτουρκικών σχέσεων παραμένει άλυτο.
Όσο δεν υπάρχει συμφωνία για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών και όσο παραμένουν οι διαφορετικές θέσεις για την επήρεια των νησιών, κάθε νέα δραστηριότητα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο μπορεί να αποκτήσει γεωπολιτικό περιεχόμενο.
Αυτό ακριβώς καθιστά τα θαλάσσια πάρκα είναι ίσως η τελευταία εκδήλωση μιας πολύ παλαιότερης αντιπαράθεσης, η οποία αλλάζει μορφές αλλά όχι τον βασικό της πυρήνα.
Τα «ήρεμα νερά» δεν μπορούν να εξαφανίσουν τις γραμμές που εξακολουθούν να χωρίζουν τους δύο χάρτες.
