Μέχρι κάποια απροσδιόριστη στιγμή του εικοστού αιώνα και ήδη από την αρχαιότητα, η έμπρακτη και επί τόπου αποδοκιμασία ενός έργου, μιας καλλιτεχνικής συνθήκης ή συγκεκριμένων ηθοποιών και τραγουδιστών, δεν ήταν μια εκδήλωση αγένειας· ήταν η άσκηση ενός κοινωνικού δικαιώματος, συνδεδεμένου με την ίδια την ιδιότητα του πολίτη. Σταδιακά, η σιωπή κι η ακινησία των θεατών και των ακροατών αναδείχθηκε σε ένδειξη αστικής καλλιέργειας και η ιεροποίηση των χώρων τέχνης έγινε το σύμπτωμα μιας κοινωνικοπολιτισμικής μετατόπισης που πραγματοποιήθηκε με όρους ταξικούς – έβαλε το χέρι του κι ο Βάγκνερ, βέβαια. Επιπλέον, η επικράτηση της σκοτεινής κινηματογραφικής αίθουσας ως τόπου προσβάσιμης ψυχαγωγίας για όλους επισφράγισε την υποχώρηση κάθε σωματικής αντίδρασης – η ταινία δεν ακούει και δεν βλέπει. Έτσι, από το πόδισμα και τη ρίψη σύκων και λογής λαχανικών έως τις μαζικές αποχωρήσεις και τις φωνές μέχρι διακοπής της παράστασης, ως ακόμα και τις περιπτώσεις εξέγερσης, όπως εκείνη στο Astor Palace, μας έμεινε το ταπεινό χειροκρότημα. Σήμερα, η περίπτωση των headliners της τελευταίας ημέρας του επετειακού Release festival, των Σουηδών Sabaton, μας δείχνει ότι κι αυτό ξεπεράστηκε. Πλέον, το ζητούμενο όχι μόνο δεν είναι η μουσική ποιότητα, αλλά δεν είναι ούτε και η αποδοχή του κοινού. Είναι η ψηφιακή επικύρωση.
Της Μαρίας Βασιλείου*
Ήταν μια τυπική περίπτωση σύμπραξης headliner / co-headliner, όπου ο πρώτος επιλέγεται με βάση την τρέχουσα εμπορική δυναμική του, δηλαδή τα ποσοτικά δεδομένα όπως είναι η επισκεψιμότητα, το streaming και τα λοιπά metrics, ενώ ο δεύτερος φέρει την ιστορική κληρονομιά, το ηθικό εκτόπισμα, το ειδικό βάρος και την αφοσίωση του κοινού. Η εικόνα του πεδίου το επιβεβαίωσε. Οι Savatage, τοποθετημένοι τυπικά στη θέση του co-headliner, υπήρξαν οι ουσιαστικοί πρωταγωνιστές της βραδιάς – μια διαπίστωση που δεν προκύπτει μόνο από την συναισθηματική ένταση του πλήθους, τη φορτισμένη ατμόσφαιρα και τη συγκινητική αλληλεπίδραση μπάντας και κοινού, αλλά αποτυπώθηκε και στο ψηφιακό ίχνος της επόμενης μέρας. Στις φωτογραφίες, τα βίντεο, τις ανταποκρίσεις και τις γεμάτες συγκίνηση εξομολογήσεις που κατακλύζουν τα ψηφιακά μέσα, το βαρύ συναισθηματικό φορτίο των Savatage και η σπουδαία μουσική τους φαρέτρα μετουσίωσε την αυθεντική εμπειρία και ανέδειξε τη βιωματική φύση του metal, μερικά από τα δομικά στοιχεία της οποίας είναι η επιμονή στην πληρότητα και την αυτονομία κάθε μουσικής σύνθεσης, η υφολογική δραματουργία, η ισχύς και η επικοινωνιακή αμεσότητα μιας πηγαίας μελωδίας και η αβίαστη ταύτιση του κοινού με τη μπάντα σε υπαρξιακό επίπεδο.
Απέναντι σε αυτό το ανάστημα, η τοποθέτηση των Sabaton στην κορυφή του billing δεν προέκυψε ως το αποτέλεσμα κάποιας άτυπης αναμέτρησης. Σχεδιασμένο με σκοπό την ψηφιακή του αναπαραγωγιμότητα, το προϊόν τους, απλώς, πληροί τους όρους της σύγχρονης οικονομίας της προσοχής. Το εύπεπτο, εμβατηριακό και πομπώδες υμνολόγιο που αποτελεί το κυρίως σώμα του δισκογραφικού τους έργου δεν αποσκοπεί στη μουσική κάθαρση αλλά στην παραγωγή οπτικοακουστικού περιεχομένου, κατάλληλου για stories στο Instagram και reels στο TikTok. Με απλά λόγια, η ζωντανή εμφάνιση των Sabaton, καθαυτή η μουσική αλλά και η σκηνική παρουσία, είναι έτσι σχεδιασμένη και εκτελεσμένη ώστε να μπορεί ανά πάσα στιγμή να τεμαχιστεί σε μικρά αποσπάσματα, διάρκειας δευτερολέπτων, το καθένα ικανό να λειτουργήσει μέσα από οθόνες. Έτσι, η διαμεσική αποτελεσματικότητα επιβάλλεται αντί της επί τόπου εμπειρίας της συναυλίας. Εδώ ακριβώς, στην αντιστοιχία της μουσικής φόρμας και του μουσικού περιεχομένου εντοπίζεται ο αρχικός προβληματισμός σχετικά με τους Sabaton.
Η μουσική των Sabaton αποτελεί μια τυποποιημένη, προβλέψιμη κι εκφυλισμένη εκδοχή του power metal, με το οποίο ελάχιστα στοιχεία τη συνδέουν, καθώς η ίδια έχει απογυμνωθεί από τη συνθετική επινοητικότητα, την τεχνική του πολυπλοκότητα και το δραματουργικό του βάθος. Αντίθετα, κάθε τραγούδι είναι αποτέλεσμα μιας σταθερής φόρμουλας βασισμένη στα τετραγωνισμένα riffs, στη mid tempo ρυθμικότητα που παραπέμπει σε εμβατηριακό βηματισμό, στα συνθετικά πλήκτρα που λειτουργούν ως κινηματογραφικά ηχοτοπία και στην κατασκευή ρεφρέν προς μαζική συμμετοχή. Σε συνδυασμό με την έμφαση της μπάντας στη σκηνική της παρουσία, η οποία έχει μελετηθεί ενδελεχώς κι έχει επενδυθεί σε όλο το χρονικό και χωρικό της εύρος με εντυπωσιακά αισθητηριακά τεχνάσματα, από το video art στις οθόνες ως το drum kit που στήνεται πάνω σε τάνκερ, οι Sabaton εγγυώνται μια δυναμική εμφάνιση γεμάτη αδρεναλίνη, συμμετοχή και ψηφιακό αποτύπωμα διαρκείας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι Sabaton ξετυλίγουν τη μονοθεματική τους ταυτότητα: την αφήγηση ιστορικών πολεμικών γεγονότων. Από εδώ πηγάζει ο βαθύτερος προβληματισμός σχετικά με τους Sabaton, ο οποίος συμπυκνώνεται στο ζήτημα της αισθητικοποίησης του πολέμου και της αποστράγγισης της ιστορίας από το οντολογικό της βάθος.
Από τη Σρεμπρένιτσα ως τις Θερμοπύλες, από την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ ως τη βύθιση του ιαπωνικού θωρηκτού Yamato, το πολεμικό ημερολόγιο των Sabaton, διαθέσιμο και ως διαδραστικό timeline στην επίσημη ιστοσελίδα τους, διέπεται από την ίδια λογική: σύντομες και περιγραφικές μονοδιάστατες αποτυπώσεις, ανεπτυγμένες επάνω σε ένα βασικό και επαναλαμβανόμενο λεξιλόγιο, εμπλουτισμένο με συγκεκριμένες ανά περίπτωση πληροφορίες για τον προσδιορισμό του γεγονότος. Πρόκειται για μια τυποποιημένη γραμμή παραγωγής όπου το ιστορικό τραύμα μετατρέπεται σε ένα ασφαλές, αποστασιοποιημένο, παιχνιδοποιημένο επικό αφήγημα εφήμερης συλλογικής ανάτασης. Μέσα από την ίδια, προβλέψιμη συνθετική δομή, οι Sabaton ομογενοποιούν τα ιστορικά γεγονότα, μετατρέποντάς τα σε θέαμα. Είναι η ακύρωση της κριτικής λειτουργίας της τέχνης, και ταυτόχρονα είναι η διάβρωση της ίδιας της μουσικής παράδοσης του metal ως προς τη συγκεκριμένη θεματική. Δεν είναι η προέκταση της γενεαλογίας των Iron Maiden και τον Saxon, που σε τραγούδια ορόσημα, όπως τα Paschendale, Aces High, Alexander the Great, Broken Heroes, Crusader, και τόσα άλλα, ανακατασκευάζουν το βλέμμα, αποδίδουν το βάρος, μεταφέρουν την τραγικότητα, αποκαλύπτουν τις ψυχολογικές μεταπτώσεις, στέκονται επάνω από το ζήτημα του χρόνου, του θανάτου, του τί είναι να είσαι άνθρωπος σε ακραίες συνθήκες. Και δεν έχει καμία σχέση τους απόλυτους ενσαρκωτές του πολεμικού τραύματος, τους τρομερούς Bolt Thrower, που ποτέ δεν επεδίωξαν να εξωραΐσουν, αλλά αντίθετα να το αποκαλύψουν σε όλη του τη φρικώδη σφοδρότητα. Με αυτά κατά νου, οι Sabaton κάνουν μια καταχρηστική οικειοποίηση της metal παράδοσης.
Με αυτά κατά νου, οι Sabaton κάνουν μια καταχρηστική οικειοποίηση της metal παράδοσης. Η επιμονή τους να λανσάρουν ένα πολεμικό video game με κάθε τους δισκογραφική κυκλοφορία, όπως έκαναν και τώρα με το «Legends of the Battlefield” δεν θα μπορούσε να είναι πιο εύγλωττη και πιο αποκαλυπτική της ηθικής και υπαρξιακής ακύρωσης του ιστορικού νοήματος. Έτσι, η μουσική αποστράγγιση συνδέεται οργανικά με μια ακόμα βαθύτερη, αισθητική και ιδεολογική διαστρέβλωση: την αποστειρωμένη αισθητικοποίηση του πολέμου.
*Επικοινωνιολόγος
