Η ΕΛ.Α.Σ. κατάφερε από τα πρώτα της κιόλας βήματα να σπάσει τα μούτρα της πάνω στην TINA. Τι είναι η TINA; Το δόγμα του There is no alternative (Δεν υπάρχει άλλη επιλογή) απέναντι στις κρατούσες συνθήκες και περιορισμούς.
Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ενός νέου πολιτικού φορέα δεν είναι αν θα βρεθεί αντιμέτωπος με δύσκολες αποφάσεις και επιλογές. Είναι αν θα μπορέσει να τις εξηγήσει με τρόπο που να πείθει τους πολίτες. Στην περίπτωση της ΕΛ.Α.Σ., η χθεσινή συνέντευξη Τύπου για τις θέσεις της στην Παιδεία έδειξε ότι το πρόβλημα δεν είναι τόσο η ουσία της επιλογής όσο η αδυναμία πολιτικής και επικοινωνιακής διαχείρισής της.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα ηχηρό αυτογκόλ, που άφησε δυσαρεστημένους τόσο τους υποστηρικτές και μάλλον ενθουσιασμένους τους αντιπάλους της.
Η πρώτη σύγκρουση με την πραγματικότητα
Ίσως κάποιοι θυμούνται την παλιά αλλά επικρατούσα και σήμερα πολιτική θεωρία, που έγινε δόγμα ήδη από την εποχή της Μάργκαρετ Θάτσερ, αυτή που από χθες δηλώνει ότι θέλει να ανατρέψει ο νέος πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας: TINA – There Is No Alternative. Δηλαδή, υπάρχουν καταστάσεις που, όσο κι αν διαφωνείς ιδεολογικά μαζί τους, δεν μπορείς εύκολα να τις ανατρέψεις γιατί δημιουργούν νομικά, θεσμικά και οικονομικά τετελεσμένα.
Ακριβώς πάνω σε αυτό το τείχος έπεσε με τα μούτρα η ΕΛ.Α.Σ. πριν καλά-καλά συμπληρώσει τα πρώτα της πολιτικά βήματα. Και τα έσπασε!
Η τομεάρχης Παιδείας ξεκαθάρισε ότι μια κυβέρνηση της ΕΛ.Α.Σ. δεν θα καταργήσει τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, παρότι το κόμμα εξακολουθεί να διαφωνεί με την ίδρυσή τους. Ως βασικό επιχείρημα επικαλέστηκε την «ασφάλεια δικαίου».
Το πρόβλημα δεν είναι η απόφαση.
Το πρόβλημα είναι η εξήγησή της.
Η ουσία είναι σωστή, η αιτιολόγηση όχι
Στην πραγματικότητα, η κατάργηση των ιδιωτικών πανεπιστημίων σήμερα δεν είναι μια απλή πολιτική απόφαση που μπορεί να ληφθεί με έναν νόμο και ένα άρθρο.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη, με τον νόμο Πιερρακάκη, δημιούργησε ένα νέο θεσμικό πλαίσιο, το οποίο κρίθηκε συνταγματικό από το Συμβούλιο της Επικρατείας και εντάσσεται πλέον στο ευρωπαϊκό νομικό περιβάλλον.
Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε απόπειρα αναδρομικής κατάργησης θα συναντούσε ένα εξαιρετικά δύσκολο πλέγμα νομικών εμποδίων.
Το βασικότερο αφορά το ίδιο το ενωσιακό δίκαιο.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο δημιουργεί τετελεσμένα
Η λειτουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων δεν προστατεύεται μόνο από την ελληνική νομοθεσία.
Πίσω της βρίσκεται ένα ευρωπαϊκό νομικό οικοδόμημα που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε ανατροπή.
Το άρθρο 49 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατοχυρώνει την ελευθερία εγκατάστασης επιχειρήσεων και οργανισμών από κράτη-μέλη, αρχή που καλύπτει και εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Παράλληλα, η Οδηγία 2006/123/ΕΚ αντιμετωπίζει την παροχή ανώτατης εκπαίδευσης έναντι διδάκτρων ως οικονομική δραστηριότητα, ενώ ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προστατεύει την ελευθερία ίδρυσης εκπαιδευτικών ιδρυμάτων υπό τις προϋποθέσεις που θέτει το ενωσιακό δίκαιο.
Αυτή ακριβώς η συλλογιστική χρησιμοποιήθηκε και στην υπόθεση της Ουγγαρίας, όταν το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταδίκασε την κυβέρνηση Όρμπαν για τους περιορισμούς που επέβαλε στο Πανεπιστήμιο Central European University.
Δεν πρόκειται, λοιπόν, για μια θεωρητική συζήτηση αλλά για υπαρκτή ευρωπαϊκή νομολογία.
Τι θα συνέβαινε αν καταργούνταν
Αν μια επόμενη κυβέρνηση επιχειρούσε να καταργήσει τα ιδιωτικά πανεπιστήμια με μια απλή νομοθετική διάταξη, οι συνέπειες θα ήταν πιθανότατα άμεσες.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας θα καλούνταν να εξετάσει τη συνταγματικότητα της νέας ρύθμισης, ανοίγοντας παράλληλα τον δρόμο για εκτεταμένες δικαστικές διεκδικήσεις.
Τα ξένα πανεπιστήμια που ήδη δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα, μαζί με τους εγχώριους συνεργάτες τους, θα μπορούσαν να κινηθούν νομικά διεκδικώντας αποζημιώσεις για επενδύσεις και διαφυγόντα κέρδη.
Αντίστοιχα, οι φοιτητές που έχουν ήδη εγγραφεί στα νέα ιδρύματα θα είχαν κάθε λόγο να αξιώσουν αποκατάσταση της ζημίας τους, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορούσε να κινήσει διαδικασία παράβασης κατά της Ελλάδας ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Με απλά λόγια, το πολιτικό κόστος θα μετατρεπόταν πολύ γρήγορα σε οικονομικό και θεσμικό.
Αυτό έπρεπε να εξηγήσει
Αντί για μια γενικόλογη επίκληση της «ασφάλειας δικαίου», η ΕΛ.Α.Σ. θα μπορούσε να πει κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο πειστικό:
Ότι διαφωνεί πολιτικά με την εμπορευματοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης, όμως η κυβέρνηση δημιούργησε νομικά τετελεσμένα που δεν ανατρέπονται χωρίς σοβαρές συνέπειες εντός του ευρωπαϊκού πλαισίου.
Αυτό θα ήταν μια δύσκολη πολιτική αλήθεια.
Αλλά τουλάχιστον θα ήταν αλήθεια.
Και κυρίως θα εξηγούσε στους πολίτες γιατί μια κυβέρνηση δεν μπορεί να λειτουργεί σαν να σβήνει έναν νόμο με μια γόμα. Όπως δεν είχε μπορέσει κάποτε ο ΣΥΡΙΖΑ να καταργήσει τα μνημόνια με ένα νόμο, ένα άρθρο.
Οι τρεις δεσμεύσεις που έλειψαν
Η συζήτηση θα μπορούσε να είχε αλλάξει εντελώς κατεύθυνση αν η ΕΛ.Α.Σ. συνόδευε αυτή την παραδοχή με τρεις σαφείς δεσμεύσεις.
Η πρώτη διατυπώθηκε: αυστηρότερες προϋποθέσεις αδειοδότησης και λειτουργίας ώστε να αποφευχθούν φαινόμενα πρόχειρων ή χαμηλής ποιότητας ιδρυμάτων που βαφτίζονται πανεπιστήμια.
Οι άλλες δύο, όμως, έμειναν εκτός κάδρου.
Δεν υπήρξε σαφής θέση για διαδικασίες εισαγωγής που να διασφαλίζουν ίσους όρους πρόσβασης ανάμεσα σε δημόσια και ιδιωτικά ιδρύματα.
Ούτε παρουσιάστηκε ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ουσιαστικής ενίσχυσης των δημόσιων πανεπιστημίων με χρηματοδότηση, υποδομές και διδακτικό προσωπικό, ώστε να ανακοπεί η χρόνια αποδυνάμωσή τους.
Και εκεί χάθηκε η πολιτική πρωτοβουλία.
Και κερατάς και δαρμένος
Η ειρωνεία είναι ότι η ΕΛ.Α.Σ. κατάφερε να βρεθεί ταυτόχρονα στο στόχαστρο και των δύο πλευρών.
Όσοι αντιτίθενται στα ιδιωτικά πανεπιστήμια θεωρούν ότι εγκαταλείπει μια διαχρονική θέση της Αριστεράς.
Όσοι τα υποστηρίζουν μιλούν ήδη για ακόμη μία πολιτική «κωλοτούμπα».
Με άλλα λόγια, κατάφερε να χάσει το επικοινωνιακό παιχνίδι χωρίς να έχει αλλάξει ουσιαστικά τη θέση της.
Η πολιτική, άλλωστε, δεν είναι μόνο οι αποφάσεις. Είναι και η ικανότητα να εξηγείς γιατί τις παίρνεις.
Και όταν αντί για μια καθαρή εξήγηση επιστρατεύονται αόριστες έννοιες που δεν λένε τίποτα στον μέσο πολίτη, τότε η πραγματικότητα κάνει αυτό που κάνει πάντα.
Υπενθυμίζει ότι η TINA δεν συγχωρεί την προχειρότητα. Ούτε όμως και οι ψηφοφόροι.
