Της Δήμητρας Μαρέτα*
Έχει ξεκινήσει τις τελευταίες ημέρες μια συζήτηση για το τέλος του ελληνικού πανεπιστημίου, της μάθησης και ακόμα και του ίδιου μας του πολιτισμού έπειτα από το κείμενο της καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Κρήτης Αγγέλας Καστρινάκη (δημοσιεύθηκε αρχικά στα «Νέα» και αναδημοσιεύθηκε και στο μέσο που με φιλοξενεί εδώ). Σε αυτό η Καστρινάκη διαπιστώνει το τέλος της μάθησης και του ελληνικού πανεπιστημίου και θεωρεί για αυτά υπαίτια την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και το σκρολάρισμα: η πρώτη, γιατί δίνει απαντήσεις στους φοιτητές και τις φοιτήτριες και άρα δεν χρειάζεται αυτοί να πηγαίνουν στις παραδόσεις και το δεύτερο, γιατί έχει εκπαιδεύσει τους φοιτητές και τις φοιτήτριες στο να διαβάζουν μικρά κείμενα και να βλέπουν βίντεο και άρα να μην μπορούν πλέον να δουλέψουν με μεγάλα και ίσως λίγο πιο απαιτητικά κείμενα. Έτσι, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες δεν παρακολουθούν τα μαθήματα των καθηγητ(ρι)ών τους και η εκπαιδευτική διαδικασία έχει καταρρεύσει μαζί με τον πολιτισμό μας. Ας δούμε γιατί τα πράγματα δεν είναι ακριβώς όπως τα περιγράφει με αυτόν τον τόσο δραματικό τόνο η Καστρινάκη.
Το φαινόμενο της αποχής από τις παραδόσεις των μαθημάτων δεν είναι καινούργιο ούτε εμφανίστηκε με την ΤΝ· προϋπήρχε. Ούτε εμφανίστηκε με την ΤΝ το φαινόμενο της απαξίωσης του ελληνικού πανεπιστημίου με την ΤΝ· και αυτό προϋπήρχε. Η ΤΝ επικάθισε πάνω σε ένα σύστημα που είχε ήδη παρακμάσει και απαξιώσει το ίδιο πρώτο από όλους τον εαυτό του. Και αυτή η απαξίωση είναι μια μακροχρόνια διαδικασία στην οποία σχεδόν κανείς και καμία δεν πρόβαλε την ελάχιστη αντίσταση. Και δεν πρόβαλαν αντίσταση, διότι θεώρησαν, κοντόφθαλμα και καιροσκοπικά, ότι η παρακμή αυτή και κυρίως οι διεργασίες και οι διαδικασίες που την έφεραν εξυπηρετούσαν και τα δικά τους συμφέροντα.
Πριν, συνεπώς, η Καστρινάκη μεταθέσει την ευθύνη στους φοιτητές και τις φοιτήτριες που απαξιώνουν τους/τις καθηγητ(ρι)ές του ελληνικού πανεπιστημίου, πρέπει να κάνουν όλοι και όλες ένα βήμα πίσω και να κάνουν την αυτοκριτική τους. Με τα λίγα σημεία που ακολουθούν, την κριτική του ελληνικού πανεπιστημίου θα την κάνει εν μέρει η υπογράφουσα, η οποία δεν αποτελεί μέρος του και, συνεπώς, δεν έχει την υποχρέωση της αυτοκριτικής. Είμαι βέβαιη ότι άλλοι και άλλες θα έχουν να συνεισφέρουν σε αυτή τη συζήτηση.
Η απαξίωση της διδασκαλίας και η απουσία ανανέωσης
Είναι ευρέως γνωστό ότι η πλειονότητα των καθηγητ(ρι)ών διδάσκει για χρόνια, ακόμα και για δεκαετίες, το ίδιο μάθημα χωρίς να ανανεώνουν το υλικό τους και χωρίς πολλές φορές να παρακολουθούν τις εξελίξεις στο πεδίο τους. Παραδόσεις χωρίς αλλαγές, χωρίς πρωτοτυπία, χωρίς εξέλιξη, προβλέψιμες και επαναλαμβανόμενες που καταλήγουν να είναι βαρετές ακόμα και για τους/τις ίδιους,-ες, πολύ περισσότερο για τους φοιτητές και τις φοιτήτριες.
Καθηγητ(ρι)ές που ενίοτε δεν μπαίνουν καν στον κόπο να κάνουν ένα μάθημα με αρχή, μέση και τέλος, με αποτέλεσμα τα μαθήματα και οι παραδόσεις να αποκτούν κακή φήμη σε βαθμό που ακόμα και όταν νεαροί,-ές διδάσκοντες,-ουσες αναλαμβάνουν να τα διδάξουν να έχουν πρώτα να δώσουν τον αγώνα του να αποκαταστήσουν τη φήμη του μαθήματος και της ίδιας της διαδικασίας της διδασκαλίας για να κερδίσουν τους φοιτητές και τις φοιτήτριες και να τους/τις φέρουν πάλι στην αίθουσα.
Η ανανέωση του διδακτικού προσωπικού και η ευθύνη της ακαδημαϊκής κοινότητας
Στο ελληνικό πανεπιστήμιο διδάσκουν άνθρωποι που έχουν ξεπεράσει τα 70 ή ακόμα και τα 75 έτη. Είναι γεγονός ότι το κράτος, μέσω του Υπουργείου Παιδείας, τους έχει δώσει αυτή τη δυνατότητα. Ωστόσο, η γνώμη μου είναι ότι δεν θα έπρεπε να κάνουν χρήση της.
Δεν είναι δυνατόν άνθρωποι που έχουν χαράξει τον δικό τους δρόμο και έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο τους να συνεχίζουν να στερούν θέσεις από νέους ανθρώπους με όρεξη, προσόντα και πολλή δουλειά πίσω τους, που κατά κανόνα έχουν παραγάγει σε αντίξοες συνθήκες, με τους τελευταίους να παραμένουν αποκλεισμένοι, άνεργοι ή να εγκαταλείπουν τη χώρα.
Όταν οι ίδιοι,-ες απαξιώνουν τους/τις συναδέλφους τους και τη μαθησιακή διαδικασία, είναι υποκριτικό να ζητάμε να της δώσουν αξία οι φοιτητές και οι φοιτήτριες. Το παράδειγμα πρέπει πάντοτε να έρχεται από τα πάνω.
Δεν είναι δυνατό να θεωρούμε ότι η αλαζονεία ενός ανθρώπου που δεν κάνει χώρο για τους νέους ανθρώπους σε μια εμφανώς αντισυναδελφική και αντικοινωνική συμπεριφορά δεν θα αντανακλάται και στον τρόπο που διδάσκει. Ούτε είναι δυνατόν να θεωρούμε ότι άνθρωποι που δεν δέχονται κριτική για αυτή τους την επιλογή είναι κατάλληλοι να εμφυσήσουν και να ενθαρρύνουν την τόσο απαραίτητη ικανότητα της αυτοκριτικής και της κριτικής σε νέους ανθρώπους.
Αντίθετα, θα την καταστείλουν και θα επιτείνουν αυτή την τραγική κατάσταση που παρατηρούμε γύρω μας. Αλλά το πανεπιστήμιο, έλεγε ο Stuart Hall, ή θα είναι κριτικό ή δεν θα είναι τίποτα.
Το ελληνικό πανεπιστήμιο σίγουρα δεν είναι κριτικό. Επιπλέον, ενώ τα πανεπιστήμια στον υπόλοιπο κόσμο προσπαθούν διαρκώς να προσελκύουν νέους ανθρώπους και να ετοιμάζουν τις επόμενες γενεές διδακτικού προσωπικού και ηγετικών μορφών του, το ελληνικό πανεπιστήμιο φροντίζει να ταπεινώνει, να αποκλείει και να εξαθλιώνει την επόμενη γενιά του διδακτικού του προσωπικού. Τι πιθανότητες υπάρχουν να πάει καλά αυτό;
Η λογική των φατριών και η απαξίωση της αξιοκρατίας
Στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα ο κανόνας λέει «publish or perish» (δημοσιεύεις ή εξαφανίζεσαι). Αυτή η πρακτική δέχεται έντονη κριτική, διότι οδηγεί, μεταξύ άλλων, σε αμφιβόλου ποιότητας επιστημονικές δημοσιεύσεις.
Στην Ελλάδα ο κανόνας λέει «be part of a clan or perish» (γίνεσαι μέρος μιας φατρίας ή εξαφανίζεσαι). Αυτό έχει οδηγήσει σε εξαμβλωματικές καταστάσεις σε προκηρύξεις θέσεων που κατά κόρον βγαίνουν φωτογραφικά για το άτομο που η συγκεκριμένη φατρία σε κάθε τμήμα έχει την εξουσία να επιβάλει ως τον/την εκλεκτό,-ή της και σε εισηγητικές εκθέσεις που ενίοτε φτάνουν στο σημείο του αυτοεξευτελισμού προκειμένου να τεκμηριώσουν την καταλληλότητα του/της υποψηφίου/υποψήφιας για να καταλάβει τη θέση που φωτογραφικά έχει προκηρυχθεί για εκείνον,-η.
Αυτά φυσικά μπορεί και να μην τα γνωρίζουν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες. Αυτό όμως που αντιλαμβάνονται και μαθαίνουν με τον καιρό είναι ότι το άτομο που μπαίνει στην αίθουσα δεν έχει το βιογραφικό σημείωμα και το έργο που θα δικαιολογούσε το να βρίσκεται εκεί.
Όταν η εκπαιδευτική διαδικασία έχει απαξιωθεί τόσο βάναυσα και απροκάλυπτα από εκείνους και εκείνες που θα έπρεπε να την προφυλάσσουν, δεν θα έπρεπε να τίθεται καν το ερώτημα γιατί μετά την απαξιώνουν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες.
Περιττό να αναφέρω ότι αυτή η συνθήκη στη διαδικασία των προσλήψεων πάντοτε λειτουργεί με πολλαπλά επιβαρυντικό τρόπο για τις γυναίκες, στέλνοντας το μήνυμα στους φοιτητές αλλά κυρίως στις φοιτήτριες για το πώς τις βλέπουν και τις αντιμετωπίζουν εντός του ελληνικού πανεπιστημίου.
Το πανεπιστήμιο ως προθάλαμος πολιτικής καριέρας
Μια παρόμοια συνθήκη έχει διαμορφωθεί σε σχέση με τις κομματικές επιδιώξεις στο πανεπιστήμιο αλλά και εκείνους,-ες που χρησιμοποιούν το πανεπιστήμιο ως προθάλαμο για την ενασχόλησή τους με την πολιτική.
Δεν θα αναφερθώ εδώ με λεπτομέρειες, αλλά είναι γνωστό ότι πολλές θέσεις προκηρύσσονται και ανατίθενται με κομματικά κίνητρα ή τηλεφωνήματα. Είναι εξίσου γνωστό ότι διδάσκοντες,-ουσες εξαργυρώνουν την πανεπιστημιακή τους θέση με κομματικά αξιώματα και θέσεις αργότερα.
Αυτή η συνθήκη, πέραν του αν είναι υπερασπίσιμη ή όχι, έχει οδηγήσει σε μια συνολική απαξίωση του πανεπιστημίου στα μάτια των φοιτητ(ρι)ών, καθώς έχει διαμορφώσει μια εικόνα για αυτό ως προθάλαμο της πολιτικής καριέρας του διδακτικού προσωπικού και ως πεδίο άσκησης εξουσίας από την πλευρά των κομμάτων ως προς το ποιοι,-ες θα πάρουν τις μόνιμες θέσεις.
Και πάλι μπορεί οι φοιτητές και οι φοιτήτριες να μην γνωρίζουν τις παρασκηνιακές διεργασίες, συνεννοήσεις και διακανονισμούς, αλλά σίγουρα γνωρίζουν το αποτέλεσμα.
Το ελληνικό πανεπιστήμιο συστηματικά και διαχρονικά επενδύει σε άτομα που το βλέπουν ως μέσο για άλλα πράγματα και όχι ως κάτι στο οποίο θέλουν να συνεισφέρουν, τροφοδοτώντας το ίδιο έτι περαιτέρω την απαξίωσή του.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, οι απειλές και η ανάγκη για κανόνες
Η Καστρινάκη γράφει στο κείμενό της ότι εκτόξευσε απειλές προς τους φοιτητές και τις φοιτήτριες για να μην χρησιμοποιήσουν ΤΝ στα γραπτά τους.
Δεν χρειάζονται ούτε απειλές ούτε αυταρχισμός. Η δική μου, μικρή βεβαίως εμπειρία λόγω των στρεβλώσεων που έχουν περιγραφεί, έχει δείξει ότι οι κανόνες και τα όρια λειτουργούν μια χαρά.
Όταν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες γνωρίζουν ότι έχουν ένα οριοθετημένο πλαίσιο εντός του οποίου κινούνται εξ αρχής και με κανόνες σαφείς και γνωστούς επίσης εξ αρχής, ανταποκρίνονται και συνεργάζονται.
Δεν μπορεί να μην το γνωρίζουν αυτό όσοι και όσες είναι στο πανεπιστήμιο απείρως περισσότερα χρόνια από εμένα.
Αν δεν το γνωρίζουν, δεν θα έπρεπε να είναι πλέον εκεί. Αν το γνωρίζουν και παρ’ όλα αυτά επιλέγουν να κινούνται με απειλές και αυταρχισμό, πάλι δεν θα έπρεπε να είναι εκεί.
Αν δεν έψαξαν να βρουν άλλον δρόμο πέρα από τις απειλές και τον αυταρχισμό, και πάλι δεν θα έπρεπε να είναι εκεί.
Η ακύρωση του πανεπιστημίου πριν από την ακύρωση της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η ακύρωση που τόσο υπαρξιακά βίωσε η Καστρινάκη είναι πράγματι ακύρωση: προσωπικά για τον καθένα και την καθεμιά αλλά και όλων αυτών μαζί που έχουν φέρει το ελληνικό πανεπιστήμιο σε αυτή την κατάσταση· όλων αυτών που το έχουν καταντήσει ένα πανεπιστήμιο βαρετό, άνευρο, αδιάφορο, αποκομμένο από την πραγματικότητα των ανθρώπων στους οποίους απευθύνεται, αποστειρωμένο από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα που πασχίζει την ίδια στιγμή να τους πείσει ότι θεωρίες και συγγραφείς που έχουν αποτύχει παταγωδώς είναι σημαντικές και είναι αποτυχία των φοιτητών και των φοιτητριών που δεν βλέπουν το μεγαλείο τους.
Δείτε, για παράδειγμα, όλα τα ζητήματα που απασχολούν τα τελευταία χρόνια την ελληνική κοινωνία.
Ποιοι,-ες ακαδημαϊκοί έχουν μιλήσει στην ελληνική κοινωνία με τρόπο που να την αφορά;
Πώς μπορεί να εμπνεύσει το ελληνικό πανεπιστήμιο, όταν από τις δεκάδες πανεπιστημιακών που ασχολούνται με το έμφυλο και τη βία κατά των γυναικών δεν βρέθηκε ούτε ένας ή μία να γράψει κάτι για τις απαράδεκτες δηλώσεις της Καρυστιανού και του κόμματός της —αλλά και του ίδιου του Πρωθυπουργού— για τη θέση των γυναικών και τη βία εναντίον τους, ώστε να δείξει σε αυτές τις γυναίκες —τις φοιτήτριές τους ή τις μητέρες τους ενδεχομένως— ότι η επιστήμη τους είναι εκεί για εκείνες;
Και γιατί να μην σκρολάρουν στο TikTok οι φοιτητές και οι φοιτήτριες, όπου οι influencers θα έχουν κάτι να τους πουν, ακόμα κι αν αυτό το κάτι είναι στρεβλό ή προβληματικό;
Η ανάγκη για αυτοαναστοχασμό και αναγέννηση του πανεπιστημίου
Αν το ελληνικό πανεπιστήμιο θέλει να αναστηθεί, θα πρέπει να βρει το θάρρος και την ικανότητα του αναστοχασμού για τον ίδιο του τον εαυτό και της αυτοκριτικής· να απευθυνθεί με ειλικρίνεια στην πανεπιστημιακή κοινότητα· να συνομιλήσει με τους φοιτητές και τις φοιτήτριες (και όχι με την ΤΝ) για τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν· να απαιτήσει αλλαγές στις διαδικασίες αξιολόγησης και πρόσληψης· να απαιτήσει από το κράτος την ουσιαστική και μετρήσιμη στήριξή του· να θέσει όρια και κανόνες πρώτα στο δικό του προσωπικό.
Προσωπικά με τρόμαξε το γεγονός ότι η Καστρινάκη στράφηκε στην ΤΝ για να ζητήσει βοήθεια και λύσεις και δεν σκέφτηκε να στραφεί πρώτα στους φοιτητές και τις φοιτήτριές της ή τους/τις συναδέλφους της.
Δεν είναι αυτή η αντίφαση ακυρωτική του ίδιου της του προβληματισμού;
Φαίνεται ότι η απουσία ικανότητας αυτοκριτικής πηγαίνει μαζί με την ευκολία αναζήτησης λύσεων εκεί που τις αναζητούν όλοι και όλες: στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Το τέλος του πανεπιστημίου δεν ήρθε από την Τεχνητή Νοημοσύνη
Με όλα αυτά (και πολλά άλλα που θα μπορούσα να προσθέσω) δεν υποστηρίζω ότι το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν θα είχε επηρεαστεί από την ΤΝ και το σκρολάρισμα, αν δεν είχε απαξιώσει το ίδιο τόσο πολύ τον εαυτό του πρώτα.
Φυσικά και θα είχε επηρεαστεί.
Η διαφορά θα ήταν ότι θα είχε μια βάση επί της οποίας θα μπορούσε να διεκδικήσει τον χώρο του και την αξιοπιστία του έναντι του σαρωτικού κύματος της ΤΝ. Θα είχε τη δυνατότητα να εφοδιάσει τους φοιτητές και τις φοιτήτριές του έναντι αυτού του κύματος με κριτική ικανότητα.
Όταν αυτό που θα έπρεπε, για να είναι κάτι, να καλλιεργεί, προωθεί και ενθαρρύνει την κριτική εναντίον του ίδιου του του εαυτού πρώτα και κύρια αλλά, αντίθετα, προωθεί και επιβραβεύει υποτακτικές και ταπεινωτικές συμπεριφορές στην υπηρεσία της αναπαραγωγής σχέσεων και δικτύων εξουσίας, τότε ναι, το τέλος του έχει έρθει πριν το φέρει η ΤΝ.
Ο βασικός τρόπος που το ελληνικό πανεπιστήμιο (αλλά και ίσως κάθε πανεπιστήμιο) θα είχε για να αντισταθεί στις επιβλαβείς συνέπειες της ΤΝ θα ήταν να έχει καλλιεργήσει, στους κόλπους του και κοινωνικά, την αυτο/κριτική ικανότητα όλων των εμπλεκόμενων σε αυτό μερών.
Αλλά το ελληνικό πανεπιστήμιο έχει κάνει τη στρατηγική επιλογή να κατακρεουργήσει την κριτική ικανότητα προκειμένου να μην γίνεται το ίδιο αντικείμενο κριτικής.
Τώρα αργά και βασανιστικά πέφτει στον λάκκο που το ίδιο έσκαψε και παρακολουθεί το απαξιωτικό και ταπεινωτικό του τέλος ανήμπορο να αντιδράσει ή να το αντιστρέψει.
Επιτρέψτε μου να επαναλάβω ότι το πανεπιστήμιο που δεν είναι κριτικό, δεν είναι τίποτα.
Και το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν είναι αυτο/κριτικό.
*Η Δήμητρα Μαρέτα είναι διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης
