Η Ελλάδα καταγράφει για πρώτη φορά μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο Ελλήνων πολιτών, σύμφωνα με κοινή μελέτη του ΟΟΣΑ και του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης. Την περίοδο 2023–2024 οι επιστροφές υπερέβησαν τις αναχωρήσεις, σηματοδοτώντας μια πρώτη, μετρήσιμη αντιστροφή του brain drain που χαρακτήρισε τη χώρα για περισσότερο από μία δεκαετία.
Συνολικά, περίπου 98.000 Έλληνες επέστρεψαν στην Ελλάδα την τελευταία διετία, ενώ 69.000 αναχώρησαν, με το 2023 να καταγράφεται ως η χρονιά-καμπή της μεταβολής.
Το 2023 ως σημείο καμπής στις μεταναστευτικές ροές
Η μελέτη καταγράφει ότι το 2023 ήταν η πρώτη χρονιά από το 2009 όπου οι επιστροφές Ελλήνων υπερίσχυσαν των αναχωρήσεων. Συγκεκριμένα, επέστρεψαν 46.091 πολίτες έναντι 36.931 που έφυγαν.
Το 2024 η τάση ενισχύθηκε, με 51.993 επιστροφές και 32.141 αναχωρήσεις. Η διεύρυνση της απόκλισης επιβεβαιώνει ότι δεν πρόκειται για συγκυριακό φαινόμενο, αλλά για μεταβολή που συνδέεται με την εξέλιξη της αγοράς εργασίας και τις συνθήκες απασχόλησης στην Ελλάδα και την Ευρώπη.
Δεκαπέντε χρόνια κινητικότητας: 773.000 αναχωρήσεις και 473.000 επιστροφές
Από το 2010 έως το 2024, συνολικά 773.296 Έλληνες έφυγαν στο εξωτερικό, ενώ 473.044 επέστρεψαν στη χώρα.
Η αναλογία δείχνει ότι περίπου έξι στους δέκα από όσους μετανάστευσαν την περίοδο της κρίσης έχουν ήδη επαναπατριστεί, στοιχείο που διαφοροποιεί την ελληνική περίπτωση από άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου που επλήγησαν από μαζική φυγή νέου επιστημονικού δυναμικού.
Νεότεροι, πιο εξειδικευμένοι οι επαναπατρισμοί
Η ανάλυση του ΟΟΣΑ δείχνει ότι οι επιστροφές δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στον πληθυσμό. Οι περισσότεροι επαναπατρισθέντες είναι ηλικίας 20 έως 39 ετών, ενώ πάνω από τους μισούς διαθέτουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Παράλληλα, σχεδόν οι μισοί εργάζονται σε επαγγέλματα υψηλής εξειδίκευσης, στοιχείο που ενισχύει την εικόνα σταδιακής επιστροφής ανθρώπινου κεφαλαίου σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας.
Η θέση της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ και η γεωγραφία της διασποράς
Η Ελλάδα κατατάσσεται πλέον στην τέταρτη θέση μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ ως προς τις επιστροφές πολιτών της, επιβεβαιώνοντας τη δυναμική επαναπατρισμού.
Το 93% της ελληνικής διασποράς παραμένει συγκεντρωμένο σε 12 χώρες, με κυριότερους προορισμούς τη Γερμανία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αυστραλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τον Καναδά. Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται επίσης μετατόπιση προς πιο ενδοευρωπαϊκά πρότυπα κινητικότητας, με μικρότερης διάρκειας μετακινήσεις και μεγαλύτερη συχνότητα επιστροφών.
Η επανένταξη ως κρίσιμο στοίχημα της επόμενης μέρας
Παρά τη θετική μεταβολή των ροών, η μελέτη επισημαίνει ότι η επιστροφή δεν ταυτίζεται αυτόματα με επαγγελματική και κοινωνική ένταξη.
Το ποσοστό απασχόλησης των νεοεισερχόμενων επαναπατρισθέντων διαμορφώνεται στο 46%, ενώ αυξάνεται στο 72% μετά από πέντε χρόνια παραμονής. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η αγορά εργασίας απαιτεί χρόνο προσαρμογής, αλλά και πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς ένταξης.
Από το brain drain στο brain circulation
Ο ΟΟΣΑ περιγράφει πλέον τη νέα φάση ως μετάβαση από το brain drain στο brain circulation. Το ζήτημα δεν περιορίζεται στη ροή επιστροφών, αλλά στη συνεχή κυκλοφορία γνώσης και δεξιοτήτων μεταξύ Ελλάδας και εξωτερικού.
Στο πλαίσιο αυτό, προτείνεται η δημιουργία μόνιμου διακυβερνητικού μηχανισμού για τον συντονισμό πολιτικών διασποράς, με στοχευμένες δράσεις ανά χώρα, ηλικία και επαγγελματική κατηγορία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δικτύωση, τη μεταφορά τεχνογνωσίας, την επιχειρηματικότητα και τη σύνδεση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Το νέο ισοζύγιο και τα όρια της αισιοδοξίας
Η αντιστροφή του μεταναστευτικού ισοζυγίου αποτελεί σαφές σημάδι αλλαγής, ωστόσο η μελέτη κρατά χαμηλούς τόνους ως προς τη μονιμότητα της τάσης.
Δύο θετικά έτη δεν επαρκούν για ασφαλή συμπεράσματα. Η διατήρηση του brain gain θα εξαρτηθεί από τη δυνατότητα της ελληνικής οικονομίας να προσφέρει σταθερές, ποιοτικές θέσεις εργασίας και από το κατά πόσο η επιστροφή θα συνδυάζεται με προοπτική εξέλιξης και όχι απλώς με επαναπατρισμό.
