Με μια λαμπρή συναυλία στο κατάμεστο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ γιόρτασε την Κυριακή 21 Ιουνίου την Παγκόσμια Ημέρα Μουσικής. Πλήθος κόσμου κατέκλυσε το αρχαίο θέατρο για να απολαύσει μια ξεχωριστή, δωρεάν βραδιά κάτω από τον αττικό ουρανό, γεμάτη εκπλήξεις από τον αρχιμουσικό Μιχάλη Οικονόμου. Η εκδήλωση αναδείχθηκε δικαιωματικά σε ένα από τα κορυφαία πολιτιστικά γεγονότα του καλοκαιριού.
Η αυλαία άνοιξε με το έργο του Ludwig van Beethoven, «Coriolan Overture Op.62». Η επιλογή του συγκεκριμένου έργου είχε έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Αποτέλεσε το πρώτο ιστορικά έργο που ερμήνευσε η ορχήστρα του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας, στον συγκεκριμένο χώρο του Ηρωδείου, τον Μάιο του 1964. Ο Μιχάλης Οικονόμου στην παρουσίαση του, μεταξύ άλλων, είπε ότι: «Είναι πολύ ιδιαίτερη βραδιά γιατί είναι ένας εορτασμός για την παγκόσμια ημέρα μουσικής και ταυτόχρονα ένας προσωρινός χαιρετισμός για τα κάμποσα ελπίζω, όχι πάρα πολλά, χρόνια που θα παραμείνει αυτός ο χώρος κλειστός».
Μουσικά, το έργο είναι γραμμένο σε Ντο ελάσσονα (C minor), και αποδίδει τη σπαρακτική εσωτερική σύγκρουση του Ρωμαίου στρατηγού Κοριολανού. Το επιθετικό πρώτο θέμα αντανακλά την ανυπότακτη φύση του, ενώ το δεύτερο, λυρικό θέμα ενσαρκώνει τις παρακλήσεις της μητέρας του να σταματήσει τον πόλεμο. Αν και ο Κοριολανός λυγίζει μπροστά στην τρυφερότητα, η αδυναμία του να υπαναχωρήσει, έχοντας ήδη οδηγήσει τον εχθρικό στρατό των Βόλσκων στις πύλες της Ρώμης, τον οδηγεί στην αυτοκτονία. Τόσο η τραγωδία του Σαίξπηρ όσο και το δράμα του Χάινριχ Γιόζεφ φον Κόλιν, στο οποίο βασίστηκε ο Μπετόβεν, εμπνέονται από την ίδια ημι-θρυλική φιγούρα, της οποίας η πραγματική μοίρα παραμένει ιστορικά ανεξακρίβωτη.
Η καλλιτεχνική χημεία του Λεωνίδα Καβάκου και του Ηλία Λιβιεράτου
Το έργο του Wolfgang Amadeus Mozart που ακολούθησε, λειτούργησε ως η ιδανική μουσική γέφυρα ανάμεσα στα δύο μεγάλα έργα του Μπετόβεν: Τον εναρκτήριο «Κοριολανό» και τη μεγαλειώδη Έβδομη Συμφωνία. Συντεθειμένη το 1779, μετά από ένα μεγάλο ταξίδι του συνθέτη σε Παρίσι και Μάνχαϊμ, η Sinfonia Concertante για Βιολί, Βιόλα και Ορχήστρα σε Μι♭ Μείζονα, K. 364 (ή 320d) αποτελεί το αποκορύφωμα των πειραματισμών του Μότσαρτ, συνδυάζοντας υποδειγματικά το κοντσέρτο με τη συμφωνία. Η σύνθεση ακολουθεί την κλασική δομή των τριών μερών:
Allegro maestoso 4/4: Ένα μεγαλοπρεπές πρώτο μέρος, όπου η ορχήστρα εισάγει τα θέματα πριν το βιολί και η βιόλα ξεκινήσουν έναν ζωηρό, ισότιμο διάλογο.
Andante 3/4: Ένα βαθιά μελαγχολικό και συναισθηματικό μέρος σε Ντο Ελάσσονα. Θεωρείται μια από τις πιο συγκινητικές και ώριμες σελίδες που έγραψε ποτέ ο Μότσαρτ.
Presto 2/4: Ένα εκρηκτικό, γεμάτο ζωντάνια και χιούμορ φινάλε που επαναφέρει τη χαρούμενη ατμόσφαιρα, επιτρέποντας στους δύο σολίστ να επιδείξουν τη δεξιοτεχνία τους.
Η ερμηνεία απέκτησε ξεχωριστό βάρος χάρη στη χημεία των δύο σολίστ. Ο Ηλίας Λιβιεράτος, κορυφαίος βιολίστας της ΚΟΑ, αποτελεί σταθερό συνεργάτη του Λεωνίδα Καβάκου από το 2022, όταν πρωτοεμφανίστηκαν μαζί σε αυτό το έργο για φιλανθρωπικούς σκοπούς.
Η βαθιά μουσική οικειότητα τους ζωντάνεψε ιδανικά τον «ισότιμο διάλογο» της παρτιτούρας. Ο Μότσαρτ δεν περιορίζει τη βιόλα, αλλά της δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο πλάι στο βιολί, εκμεταλλευόμενος τον σκοτεινό της χαρακτήρα.
Το αποτέλεσμα ήταν ένας οργανικός διάλογος ανάμεσα στη λάμψη του βιολιού του Καβάκου και τον μεστό, ζεστό ήχο της βιόλας του Λιβιεράτου.
Η σπάνια αυτή καλλιτεχνική χημεία και η εκτελεστική δεινότητα των δύο κορυφαίων σολίστ καθήλωσαν το κοινό από την πρώτη έως την τελευταία νότα. Η συγκλονιστική ερμηνεία τους προκάλεσε ρίγη συγκίνησης στο κατάμεστο Ηρώδειο, με τους θεατές να ξεσπούν σε παρατεταμένα, όρθια χειροκροτήματα και επευφημίες, αποθεώνοντας τη μαγική συνύπαρξη του Λεωνίδα Καβάκου και του Ηλία Λιβιεράτου με την Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ.
Η «Διονυσιακή» 7η Συμφωνία του Μπετόβεν και η σύγχρονη ενοργάνωση του Μιχάλη Οικονόμου
Το ιδανικό κλείσιμο της βραδιάς ήρθε με τη μεγαλειώδη Έβδομη Συμφωνία του Μπετόβεν, ένα έργο το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε με τεράστια επιτυχία στις 8 Δεκεμβρίου 1813 στη Βιέννη, υπό τη διεύθυνση του ίδιου του δημιουργού, για την οικονομική στήριξη των πληγωμένων στρατιωτών από τη Μάχη του Χάναου.
Όταν ο Μπετόβεν συνέθετε αυτή την συμφωνία (1811-1812), η τεχνολογία των πνευστών οργάνων βρισκόταν σε μεταβατικό στάδιο, ακριβώς στο κατώφλι της βιομηχανικής και μηχανικής επανάστασης. Τα όργανα της εποχής ήταν κυρίως «φυσικά» ή διέθεταν πολύ πρώιμα συστήματα κλειδιών. Αυτό, είχε ως αποτέλεσμα ο συνθέτης να βρεθεί αντιμέτωπος με τους σοβαρούς κατασκευαστικούς και τονικούς περιορισμούς, τους οποίους έπρεπε να ξεπεράσει με ευφυή ενοργάνωση προκειμένου να πετύχει τον εκρηκτικό και ρυθμικό χαρακτήρα που οραματιζόταν. Όμως, αυτοί οι περιορισμοί αντί να μειώσουν την ποιότητα του έργου, λειτούργησαν ως καταλύτης για την πρωτοτυπία του Μπετόβεν. Μη μπορώντας, λοιπόν, να βασιστεί στα χάλκινα πνευστά προκειμένου να παίξουν τις μελωδικές γραμμές, τους ανέθεσε έναν καθαρά ρυθμικό και κρουστό ρόλο. Αυτή ακριβώς η επιλογή έδωσε στην 7η Συμφωνία τον παλλόμενο, «διονυσιακό» χαρακτήρα της, που οδήγησε τον Βάγκνερ να την αποκαλέσει «Αποθέωση του Χορού»
Η ακρίβεια της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ υπό την μπαγκέτα του Μιχάλη Οικονόμου ανέδειξε υποδειγματικά τις απαιτητικές μεταβάσεις από το δραματικό βάθος του Μπετόβεν στο εκλεπτυσμένο λυρικό ύφος του Μότσαρτ που είχε προηγηθεί. Μάλιστα, ο Έλληνας αρχιμουσικός επεφύλασσε μια δημιουργική έκπληξη, προσεγγίζοντας το έργο με μια φρέσκια ματιά. Όπως εξήγησε ο ίδιος: «Με βαθύ σεβασμό προς το πανανθρώπινο μνημείο της μουσικής τέχνης, την 7η Συμφωνία του Μπετόβεν, επιχείρησα μια διευρυμένη ενορχήστρωση, αξιοποιώντας έναν μεγαλύτερο αριθμό οργάνων που αναπτύχθηκαν σε μεταγενέστερες περιόδους».
Η μοναδική αυτή γιορτή της μουσικής κάτω από την Ακρόπολη θα μείνει χαραγμένη στη μνήμη όσων είχαν την τύχη να την παρακολουθήσουν. Η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, σε μια από τις πιο ώριμες και λαμπερές στιγμές της, απέδειξε το κορυφαίο καλλιτεχνικό της επίπεδο, ενώ ο Μιχάλης Οικονόμου με το όραμα και την ακρίβειά του καθοδήγησε το σύνολο σε πρωτόγνωρα ερμηνευτικά ύψη.
Η συγκλονιστική σύμπραξη του Λεωνίδα Καβάκου και του Ηλία Λιβιεράτου πρόσφερε στιγμές απόλυτης μουσικής έκστασης, θυμίζοντάς μας τη δύναμη της τέχνης όταν συναντά την ιδιοφυΐα. Το παρατεταμένο, όρθιο χειροκρότημα του κοινού που δονούσε το αρχαίο θέατρο ήταν η πιο δίκαιη επιβράβευση για όλους τους συντελεστές μιας βραδιάς που τίμησε με τον πιο μεγαλειώδη τρόπο την Παγκόσμια Ημέρα Μουσικής.
