Η εικόνα δύο ανθρώπων σε απεργία πείνας για να υπερασπιστούν τα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας φωτίζει μια βαθύτερη σύγκρουση που διαπερνά σήμερα την Αθήνα: ποιος έχει δικαίωμα στην πόλη και ποιος αποφασίζει τι θεωρείται αποδεκτό μέσα σε αυτήν.
Η ελληνική πρωτεύουσα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια επιλογή που πολλές ευρωπαϊκές πόλεις έχουν ήδη αντιμετωπίσει. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η λογική της απόλυτης εμπορευματοποίησης του αστικού χώρου. Από την άλλη, η αντίληψη ότι η πόλη είναι πρωτίστως τόπος κατοίκησης, κοινωνικών σχέσεων και συλλογικής ζωής.
Η Αθήνα της βιτρίνας
Τα τελευταία χρόνια η Αθήνα μετασχηματίζεται με ταχύτητα. Η έκρηξη των βραχυχρόνιων μισθώσεων, η πίεση της τουριστικής ανάπτυξης και η άνοδος των τιμών των ακινήτων έχουν αλλάξει τον χαρακτήρα ολόκληρων γειτονιών. Σε αυτό το περιβάλλον, οτιδήποτε δεν ταιριάζει στην εικόνα της «καθαρής», επενδύσιμης και τουριστικά ελκυστικής πόλης αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα προς διαχείριση.
Τα Προσφυγικά, όμως, δεν είναι ένα εγκαταλελειμμένο σύμπλεγμα κτιρίων. Είναι ένας χώρος όπου συνυπάρχουν κάτοικοι, οικογένειες, πρόσφυγες, συλλογικότητες και δίκτυα αλληλεγγύης. Αποτελούν ένα κοινωνικό οικοσύστημα που δημιουργήθηκε μέσα από πραγματικές στεγαστικές και κοινωνικές ανάγκες.
Αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί ενόχληση. Όχι μόνο η αμφισβήτηση της ιδιοκτησιακής τάξης πραγμάτων, αλλά κυρίως η ύπαρξη ενός παραδείγματος που λειτουργεί έξω από τη λογική της αγοράς.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία που αποσιωπάται
Η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα παρουσιάζει συχνά τις καταλήψεις ως μια ιδιότυπη εγχώρια παθολογία. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Σε ολόκληρη την Ευρώπη υπάρχουν παραδείγματα χώρων που γεννήθηκαν μέσα από κινήματα κατάληψης και εξελίχθηκαν σε αναγνωρισμένα κοινωνικά, πολιτιστικά ή στεγαστικά εγχειρήματα. Από τη Christiania της Κοπεγχάγης μέχρι την Metelkova της Λιουμπλιάνας και από το Vrankrijk του Άμστερνταμ μέχρι τα αυτοδιαχειριζόμενα στεγαστικά δίκτυα των Βρυξελλών, πολλές πόλεις επέλεξαν να διαπραγματευτούν, να ενσωματώσουν ή να αναγνωρίσουν τέτοιες πρωτοβουλίες αντί να τις αντιμετωπίσουν αποκλειστικά ως ζήτημα αστυνόμευσης.
Η Ευρώπη που συχνά επικαλούνται οι υπερασπιστές της «τάξης» δεν είναι μόνο η Ευρώπη των επενδύσεων και της αγοράς ακινήτων. Είναι και η Ευρώπη που αναγνώρισε ότι το δικαίωμα στη στέγαση και η κοινωνική αυτοοργάνωση αποτελούν κομμάτι της δημοκρατικής ζωής.
Πόλη για κατοίκους ή για επενδυτές;
Η αντιπαράθεση γύρω από τα Προσφυγικά δεν αφορά αποκλειστικά ένα οικοδομικό τετράγωνο. Αφορά το μέλλον της Αθήνας.
Μια πόλη που μετατρέπεται αποκλειστικά σε τουριστικό προϊόν κινδυνεύει να χάσει τους ίδιους τους κατοίκους της. Μια πόλη που αξιολογεί κάθε τετραγωνικό μέτρο μόνο με όρους απόδοσης κεφαλαίου περιορίζει τον δημόσιο χώρο και συρρικνώνει τις κοινωνικές λειτουργίες της.
Γι’ αυτό το ερώτημα δεν είναι αν κάποιος συμφωνεί ή διαφωνεί με τις καταλήψεις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια Αθήνα επιθυμούμε. Μια πόλη που χωρά μόνο όσους μπορούν να πληρώσουν το τίμημα της αγοράς ή μια πόλη που αναγνωρίζει ότι η κατοικία, η κοινότητα και η κοινωνική αλληλεγγύη αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία της αστικής ζωής.
Στα Προσφυγικά συγκρούονται δύο διαφορετικά οράματα. Και αυτή η σύγκρουση ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας γειτονιάς.
