Η προετοιμαζόμενη νομοθετική πρωτοβουλία της Τουρκίας για τον καθορισμό θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο δεν αποτελεί μια ακόμη συμβολική κίνηση στο πλαίσιο της στρατηγικής της «Γαλάζιας Πατρίδας». Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια θεσμικής κατοχύρωσης των τουρκικών διεκδικήσεων και δημιουργίας νέων τετελεσμένων σε μια περίοδο κατά την οποία η Ανατολική Μεσόγειος επανακαθορίζεται γεωπολιτικά και ενεργειακά.
Πίσω από τις αναφορές σε ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα και «γκρίζες ζώνες», βρίσκεται μια πραγματικότητα που επηρεάζει ήδη την καθημερινότητα στο Αιγαίο. Και σε αυτήν την πραγματικότητα, η αλιεία αναδεικνύεται σε ένα από τα πρώτα πεδία σύγκρουσης.
Η αλιεία ως προπομπός των ευρύτερων διεκδικήσεων
Τα τελευταία χρόνια, οι εντάσεις μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων αλιέων έχουν πολλαπλασιαστεί. Παρενοχλήσεις ελληνικών αλιευτικών, παρουσία τουρκικών σκαφών σε περιοχές ελληνικού ενδιαφέροντος και περιστατικά στα οποία εμπλέκονται ακόμη και τουρκικές κρατικές υπηρεσίες συνθέτουν μια εικόνα σταδιακής αμφισβήτησης του υφιστάμενου καθεστώτος στο Αιγαίο.
Η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει στην πράξη τις θεωρητικές της διεκδικήσεις, δημιουργώντας μια κατάσταση συνεχούς πίεσης. Η αλιεία λειτουργεί ως ένα σχετικά χαμηλής έντασης πεδίο, όπου μπορούν να δοκιμαστούν αντιδράσεις και να διαμορφωθούν νέες πραγματικότητες χωρίς την άμεση εμπλοκή στρατιωτικών μέσων.
Δεν είναι τυχαίο ότι το υπό διαμόρφωση νομοθετικό πλαίσιο στην Τουρκία αγγίζει ζητήματα που εκτείνονται από τις θαλάσσιες ζώνες έως την αξιοποίηση φυσικών πόρων, τη ναυσιπλοΐα, το περιβάλλον και την έρευνα και διάσωση.
Το ευρωπαϊκό πλεονέκτημα της Ελλάδας
Στη δημόσια συζήτηση για τα ελληνοτουρκικά, η έμφαση δίνεται συνήθως στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και στις διμερείς διαφορές. Ωστόσο, υπάρχει μια λιγότερο προβεβλημένη διάσταση που αφορά τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία έχει ενσωματωθεί στο ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο, αναγνωρίζει ότι η διατήρηση και διαχείριση των θαλάσσιων αλιευτικών πόρων αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό σημαίνει ότι τα ζητήματα αλιείας δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα ως κράτος-μέλος, αλλά αγγίζουν άμεσα ευρωπαϊκά οικονομικά συμφέροντα.
Η συγκεκριμένη διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία επιχειρεί να αμφισβητήσει εμπράκτως περιοχές όπου δραστηριοποιούνται Έλληνες αλιείς.
Γιατί δεν έχει ενεργοποιηθεί πλήρως η Ευρώπη
Το ερώτημα που τίθεται είναι γιατί η Αθήνα δεν έχει μετατρέψει συστηματικά τις τουρκικές προκλήσεις στην αλιεία σε ευρωπαϊκό ζήτημα.
Η απάντηση συνδέεται με τη διαχρονική επιλογή της Ελλάδας να αντιμετωπίζει τις περισσότερες ελληνοτουρκικές διαφορές ως διμερείς υποθέσεις, διατηρώντας την ΕΕ κυρίως σε υποστηρικτικό ρόλο. Ωστόσο, το καθεστώς της αλιείας προσφέρει ένα διαφορετικό πεδίο δράσης.
Η δυνατότητα ανάδειξης των τουρκικών ενεργειών ως παραβίασης ευρωπαϊκών αρμοδιοτήτων θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα πρόσθετο επίπεδο πίεσης προς την Άγκυρα. Παράλληλα, θα ενίσχυε τη θέση της Ελλάδας σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία επιδιώκει αναβάθμιση των σχέσεών της με τις Βρυξέλλες μέσω της τελωνειακής ένωσης και της ευρύτερης ευρωτουρκικής ατζέντας.
Ο νόμος της «Γαλάζιας Πατρίδας» και η δημιουργία τετελεσμένων
Η επικείμενη τουρκική νομοθετική πρωτοβουλία αναμένεται να δώσει στον Πρόεδρο της Τουρκίας τη δυνατότητα να καθορίζει θαλάσσιες περιοχές ειδικού καθεστώτος, ενσωματώνοντας βασικές αρχές της θεωρίας της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Από νομική άποψη, ένας εθνικός νόμος δεν μπορεί να τροποποιήσει το διεθνές καθεστώς του Αιγαίου ούτε να περιορίσει κυριαρχικά δικαιώματα άλλου κράτους. Η σημασία του όμως βρίσκεται αλλού: στη δυνατότητα της Άγκυρας να επικαλείται τη δική της εσωτερική νομοθεσία ως βάση πολιτικών, διπλωματικών ή επιχειρησιακών κινήσεων.
Το ίδιο μοντέλο ακολουθήθηκε και στην περίπτωση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Παρά τη διεθνή αμφισβήτηση της εγκυρότητάς του, η Τουρκία το χρησιμοποιεί συστηματικά ως εργαλείο πολιτικής πίεσης και διαπραγμάτευσης.
Το ευρύτερο γεωπολιτικό παζάρι
Η χρονική συγκυρία κάθε άλλο παρά τυχαία θεωρείται. Η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται στο επίκεντρο νέων σχεδιασμών για την ενέργεια, τις θαλάσσιες μεταφορές και την ασφάλεια, ενώ οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή διαμορφώνουν νέα δεδομένα για τις περιφερειακές ισορροπίες.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία επιδιώκει να καταστήσει τις διεκδικήσεις της αναπόσπαστο μέρος κάθε μελλοντικής διαπραγμάτευσης. Η στρατηγική της βασίζεται στη δημιουργία κόστους για όσους επιχειρούν να σχεδιάσουν τον ενεργειακό ή γεωπολιτικό χάρτη της περιοχής χωρίς τη συμμετοχή της.
Οι συνεχείς παρεμβάσεις στο Αιγαίο, οι αναφορές σε αποστρατιωτικοποίηση νησιών, οι αμφισβητήσεις κυριαρχίας και η προώθηση της «Γαλάζιας Πατρίδας» εντάσσονται στην ίδια λογική: να καταστεί η Τουρκία αναγκαίος συνομιλητής σε κάθε μελλοντική διευθέτηση.
Η επόμενη ημέρα για την Αθήνα
Για την Ελλάδα, η πρόκληση δεν περιορίζεται στην απόρριψη των τουρκικών ισχυρισμών. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων νομικών, διπλωματικών και ευρωπαϊκών εργαλείων ώστε οι τουρκικές κινήσεις να μην μετατραπούν σε νέα τετελεσμένα.
Η αλιεία, που συχνά αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα, ενδέχεται να αποτελέσει το πεδίο όπου η Αθήνα θα μπορούσε να διευρύνει την ευρωπαϊκή εμπλοκή στο Αιγαίο. Και αυτό γιατί, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, τα αλιευτικά δικαιώματα δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα, αλλά συνολικά την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σε μια συγκυρία όπου η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει το Αιγαίο σε αντικείμενο ευρύτερης διαπραγμάτευσης, η ανάδειξη της ευρωπαϊκής διάστασης ίσως αποδειχθεί ένα από τα πιο ουσιαστικά εργαλεία της ελληνικής διπλωματίας.
