Εν μέσω ενός πολέμου που έχει μετατραπεί σε μάχη εθνικής επιβίωσης για την Ουκρανία, μια τελετή μνήμης κοντά στο Κίεβο πυροδότησε μια βαθιά πολιτική, ιστορική και ηθική αντιπαράθεση. Η ουκρανική ηγεσία προχώρησε στον επαναπατρισμό και την ταφή του Αντρίι Μέλνικ, ιστορικού ηγέτη της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (ΟΥΝ), στο πλαίσιο της δημιουργίας ενός «Πανθέου Εθνικών Ηρώων» για προσωπικότητες που θεωρεί ότι συνέβαλαν στην ουκρανική κρατική υπόσταση.
Στην τελετή παρευρέθηκε ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος χαρακτήρισε τον Μέλνικ σημαντική προσωπικότητα της ουκρανικής ιστορίας. Η παρουσία του, όμως, δεν πέρασε απαρατήρητη. Αντιθέτως, άνοιξε ξανά μία από τις πιο δύσκολες και αμφιλεγόμενες συζητήσεις που διαπερνούν τη σύγχρονη ουκρανική ταυτότητα: πώς θυμάται ένα κράτος το παρελθόν του όταν αυτό περιέχει και ηρωισμό και σκοτεινές ιστορικές σκιές.
Ποιος ήταν ο Αντρίι Μέλνικ
Ο Αντρίι Μέλνικ υπήρξε επικεφαλής της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών μετά τη δολοφονία του Γεβχέν Κονοβάλιετς και αποτέλεσε μία από τις κεντρικές μορφές του ουκρανικού εθνικιστικού κινήματος του 20ού αιώνα. Η ΟΥΝ δημιουργήθηκε με στόχο την ανεξαρτησία της Ουκρανίας από τη σοβιετική κυριαρχία.
Η ιστορική συζήτηση, ωστόσο, γίνεται εξαιρετικά σύνθετη όταν φτάνει στην περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τμήματα της ΟΥΝ συνεργάστηκαν με τη ναζιστική Γερμανία, ενώ ιστορικές μελέτες και ερευνητικά ιδρύματα έχουν καταγράψει συμμετοχή μελών ουκρανικών εθνικιστικών σχηματισμών σε αντισημιτικές διώξεις, βοηθητικά αστυνομικά σώματα των ναζί και εγκλήματα κατά Εβραίων και Πολωνών κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο εδράζεται η σημερινή σύγκρουση.
Για μια μερίδα Ουκρανών, ο Μέλνικ συμβολίζει τον αγώνα για ανεξαρτησία απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Για άλλους ιστορικούς και αναλυτές, η κρατική τιμή σε προσωπικότητες που συνδέονται με ναζιστικές συνεργασίες αποτελεί ιστορικό αναθεωρητισμό και επικίνδυνη παραμόρφωση της συλλογικής μνήμης.
Η παρέμβαση της Μάρτα Χαβρίσκο
Στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης βρέθηκε η Μάρτα Χαβρίσκο, Ουκρανή ιστορικός εβραϊκής καταγωγής με εξειδίκευση στις μελέτες για το Ολοκαύτωμα.
Η Χαβρίσκο, η οποία έχει συνεργαστεί με σημαντικά διεθνή ερευνητικά ιδρύματα μνήμης του Ολοκαυτώματος, μεταξύ αυτών το Μουσείο Μνήμης Ολοκαυτώματος των Ηνωμένων Πολιτειών και το Γιαντ Βασέμ, εξέφρασε δημόσια την οργή και την απογοήτευσή της για την απόφαση των ουκρανικών αρχών.
Σε δημόσιες παρεμβάσεις της υποστήριξε ότι η τιμητική αντιμετώπιση του Μέλνικ υποβαθμίζει τον ρόλο τμημάτων της ΟΥΝ στην αντιεβραϊκή βία και στο Ολοκαύτωμα. Παράλληλα, κατηγόρησε ευθέως την ουκρανική ηγεσία για «παραποίηση της ιστορικής μνήμης» και «εξωραϊσμό» σκοτεινών κεφαλαίων του παρελθόντος.
Γιατί επιμένει το Κίεβο
Το ερώτημα που αναδύεται είναι πολιτικό αλλά και βαθιά υπαρξιακό για την Ουκρανία.
Από το 2014 και ιδιαίτερα μετά τη ρωσική εισβολή του 2022, το ουκρανικό κράτος έχει επιταχύνει μια διαδικασία αναδιαμόρφωσης της εθνικής του αφήγησης. Η απομάκρυνση από τη σοβιετική ιστορική κληρονομιά συνοδεύτηκε από την αναζήτηση μορφών που συμβολίζουν την ουκρανική κρατική συνέχεια και την αντίσταση στη ρωσική κυριαρχία.
Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, πρόσωπα που αντιμετώπισαν τη Σοβιετική Ένωση ως ιστορικό αντίπαλο επανέρχονται στο δημόσιο προσκήνιο, ακόμη και όταν η ιστορική τους διαδρομή περιλαμβάνει εξαιρετικά αμφιλεγόμενα στοιχεία.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Η συζήτηση ξεπερνά τα ουκρανικά σύνορα.
Η Ευρώπη οικοδόμησε μεταπολεμικά σημαντικό μέρος της πολιτικής της ταυτότητας πάνω στη μνήμη του Ολοκαυτώματος και στην αρχή του «Ποτέ Ξανά». Κάθε δημόσια πράξη που αγγίζει ζητήματα ιστορικής αναθεώρησης, εθνικισμού ή εξωραϊσμού συνεργασιών με το ναζιστικό καθεστώς αποκτά αυτομάτως ευρύτερη πολιτική σημασία.
Η περίπτωση Μέλνικ επαναφέρει στο προσκήνιο μια δύσκολη αλήθεια της σύγχρονης Ευρώπης: η διαχείριση της ιστορικής μνήμης δεν είναι ποτέ ουδέτερη διαδικασία. Αποτελεί πεδίο πολιτικής σύγκρουσης, ταυτότητας και εξουσίας.
Και σε μια εποχή κατά την οποία η ακροδεξιά ενισχύεται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, οι επιλογές των κυβερνήσεων γύρω από το παρελθόν αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο βάρος.
Η Ουκρανία δίνει έναν πόλεμο για την επιβίωσή της. Ταυτόχρονα, όμως, δίνει και μια δεύτερη μάχη: για τον τρόπο με τον οποίο θα θυμάται την ίδια της την Ιστορία.
