Η παγκόσμια οικονομία τροφίμων εισέρχεται σε μια νέα περίοδο έντονης αστάθειας, καθώς η σύμπτωση γεωπολιτικών εντάσεων και ακραίων καιρικών φαινομένων δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα. Η πιθανότητα εμφάνισης ενός ισχυρού έως και «σούπερ» φαινομένου Ελ Νίνιο μέσα στο 2026 έρχεται να προστεθεί στις ήδη σοβαρές επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν, ο οποίος έχει διαταράξει κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού, ιδίως στα λιπάσματα και την ενέργεια.
Τι είναι το Ελ Νίνιο και γιατί προκαλεί ανησυχία
Το φαινόμενο Ελ Νίνιο, που εμφανίζεται κάθε λίγα χρόνια, συνδέεται με την αύξηση της θερμοκρασίας της επιφάνειας των υδάτων στον τροπικό Ειρηνικό Ωκεανό. Επισήμως καταγράφεται όταν η απόκλιση ξεπερνά τους 0,5 βαθμούς Κελσίου από τον μέσο όρο.
Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, όταν η άνοδος της θερμοκρασίας ξεπερνά τους 2 βαθμούς Κελσίου, οι επιστήμονες κάνουν λόγο για «σούπερ Ελ Νίνιο» — μια ιδιαίτερα έντονη φάση του κλιματικού συστήματος ENSO που μπορεί να προκαλέσει δραματικές επιπτώσεις στις καιρικές συνθήκες παγκοσμίως.
Αμερικανοί μετεωρολόγοι εκτιμούν ότι υπάρχει πιθανότητα περίπου 33% για ένα ισχυρό επεισόδιο Ελ Νίνιο το διάστημα Οκτωβρίου–Δεκεμβρίου, ενώ ευρωπαϊκά μοντέλα εμφανίζονται ακόμη πιο ανήσυχα, προβλέποντας υψηλότερη πιθανότητα για ένα πολύ ισχυρό φαινόμενο.
Διπλή πίεση στις τιμές τροφίμων
Η ανησυχία δεν αφορά μόνο τις καιρικές συνθήκες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτές διασταυρώνονται με τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Όπως επισημαίνουν αναλυτές, οι τιμές των τροφίμων βρίσκονται ήδη υπό πίεση από δύο κατευθύνσεις.
Από τη μία πλευρά, τα ακραία καιρικά φαινόμενα απειλούν την αγροτική παραγωγή σε βασικές περιοχές του πλανήτη. Από την άλλη, το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων παραμένει εξαρτημένο από τα ορυκτά καύσιμα, γεγονός που το καθιστά ευάλωτο σε αυξήσεις τιμών ενέργειας, μεταφορών και λιπασμάτων.
Ένα ισχυρό Ελ Νίνιο μπορεί να λειτουργήσει ως επιταχυντής αυτών των πιέσεων, εντείνοντας τις πληθωριστικές τάσεις και προκαλώντας νέες αναταράξεις στις αγορές.
Ο ρόλος του πολέμου στο Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ
Η κατάσταση επιδεινώνεται περαιτέρω από τον πόλεμο στο Ιράν, ο οποίος έχει προκαλέσει σοβαρές διαταραχές στη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα ενεργειακά και εμπορικά περάσματα στον κόσμο.
Περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου λιπασμάτων διέρχεται από την περιοχή αυτή. Ωστόσο, μετά τα αεροπορικά πλήγματα των ΗΠΑ και του Ισραήλ στα τέλη Φεβρουαρίου, η ναυτιλιακή δραστηριότητα έχει σχεδόν παγώσει, προκαλώντας εκτίναξη τιμών σε φυσικό αέριο και λιπάσματα.
Η προσωρινή εκεχειρία που ανακοινώθηκε δεν φαίνεται ικανή να αντιστρέψει άμεσα τις επιπτώσεις, με τους ειδικούς να προειδοποιούν ότι οι διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα θα έχουν διάρκεια.
Λιπάσματα, ενέργεια και η αλυσίδα των αυξήσεων
Η παραγωγή λιπασμάτων είναι εξαιρετικά ενεργοβόρα και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το φυσικό αέριο. Κάθε αύξηση στις τιμές ενέργειας μεταφέρεται αναπόφευκτα στο κόστος της αγροτικής παραγωγής.
Ωστόσο, σύμφωνα με οικονομολόγους, το 2026 ενδέχεται ο βασικός κίνδυνος να μην προέρχεται από την έλλειψη λιπασμάτων, αλλά από την έλλειψη νερού. Ένα «σούπερ Ελ Νίνιο» θα μπορούσε να οδηγήσει σε εκτεταμένες ξηρασίες, περιορίζοντας δραστικά τις αποδόσεις των καλλιεργειών.
Ποια προϊόντα απειλούνται περισσότερο
Ορισμένα αγροτικά προϊόντα θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτα στις επιπτώσεις του Ελ Νίνιο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
- κακάο και σοκολάτα
- φυτικά έλαια
- ρύζι και ζάχαρη
- καφές, τσάι και μπανάνες
- κρέας που βασίζεται σε ζωοτροφές σόγιας
Οι επιπτώσεις αυτές δεν είναι ομοιόμορφες. Χώρες όπως η Ινδία, η Αυστραλία, η Βραζιλία και η Αργεντινή αναμένεται να επηρεαστούν με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τις τοπικές κλιματικές συνθήκες.
Παράλληλα, περιοχές της Αφρικής, όπως η Αιθιοπία, το Νότιο Σουδάν και το Σουδάν, αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο ξηρασίας, γεγονός που απειλεί την κύρια αγροτική περίοδο.
Σενάρια επισιτιστικής κρίσης
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος του ΟΗΕ, ο αριθμός των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν οξεία πείνα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 45 εκατομμύρια, εάν ο πόλεμος στο Ιράν συνεχιστεί και οι τιμές πετρελαίου παραμείνουν πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι.
Η πρόβλεψη αυτή έρχεται να προστεθεί στα ήδη 318 εκατομμύρια ανθρώπων που βρίσκονται σε κατάσταση επισιτιστικής ανασφάλειας παγκοσμίως.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι ο συνδυασμός δύο αρνητικών παραγόντων —γεωπολιτικής κρίσης και ακραίων καιρικών φαινομένων— μπορεί να οδηγήσει σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο περιβάλλον για την παγκόσμια αγορά τροφίμων.
Η ανάγκη διεθνούς συνεργασίας
Μπροστά σε αυτή τη διπλή κρίση, η ανάγκη για συντονισμένη διεθνή δράση καθίσταται επιτακτική. Η σταθεροποίηση των τιμών τροφίμων και η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των αγροτικών συστημάτων συνδέονται άμεσα με τη μείωση των εκπομπών και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.
Η χρηματοδότηση των πιο ευάλωτων χωρών, ιδίως εκείνων με χαμηλή ετοιμότητα απέναντι στην κλιματική κρίση, θεωρείται κρίσιμο εργαλείο για την προστασία των καλλιεργειών και των τοπικών οικονομιών.
Το 2026 διαμορφώνεται έτσι ως ένα έτος-δοκιμασία για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια, όπου το κλίμα και η γεωπολιτική δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, αλλά ως αλληλένδετοι παράγοντες που ενισχύουν την αβεβαιότητα.
