Η συζήτηση γύρω από το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ ξεκινά με μια υπόθεση που μοιάζει αυτονόητη: ότι η έκταση και το βάθος των αποκαλύψεων, σε συνδυασμό με παραιτήσεις υπουργών, θα επιφέρουν εκλογικό πλήγμα στη Νέα Δημοκρατία. Η υπόθεση αυτή, όμως, παραγνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο ένα κρίσιμο τμήμα της εκλογικής της βάσης αντιλαμβάνεται την ίδια την πολιτική.
Η πραγματικότητα δείχνει ότι για μια μεγάλη μερίδα ψηφοφόρων, το ζήτημα των σκανδάλων δεν αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα. Αντίθετα, εντάσσεται σε ένα πλαίσιο σχέσης με την εξουσία που είναι κατεξοχήν συναλλακτικό. Όσα μάλιστα δεν αφορούν “την τσέπη”, όπως αυτό των υποκλοπών, έχουν μηδενική επιρροή ως προς τις πολιτικές επιλογές τους.
Η πολιτική ως συναλλαγή
Στον πυρήνα αυτής της σχέσης βρίσκεται μια απλή, σχεδόν κυνική λογική: «τι έχω να κερδίσω – τι έχω να χάσω». Η ψήφος δεν λειτουργεί ως έκφραση ιδεολογικής ταύτισης ή ως επιλογή συλλογικού οράματος, αλλά ως επένδυση με προσδοκώμενη απόδοση.
Το όφελος είναι σχεδόν πάντα ατομικό. Μικρό ή μεγάλο, άμεσο ή έμμεσο, αρκεί να υπάρχει. Η πολιτική μετατρέπεται έτσι σε ένα διαρκές «πάρε-δώσε», όπου η έννοια του δημόσιου συμφέροντος υποχωρεί μπροστά στην προσδοκία προσωπικού κέρδους.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι πολιτικές που διαχέουν οφέλη σε ευρύτερα στρώματα -όπως τα επιδόματα, για παράδειγμα- δεν λειτουργούν κατ’ ανάγκη ενισχυτικά. Αντιθέτως, μπορούν να δημιουργήσουν αίσθημα αδικίας: «γιατί να ωφελούνται και όσοι δεν ανήκουν στο ίδιο πολιτικό στρατόπεδο με εμένα;».
Το σκάνδαλο ως διαπιστευτήριο
Μέσα σε αυτή τη λογική, η εμπλοκή σε σκάνδαλα δεν εκλαμβάνεται απαραίτητα ως ένδειξη ανεπάρκειας ή ηθικής έκπτωσης. Για ένα τμήμα των ψηφοφόρων, λειτουργεί ως απόδειξη αποτελεσματικότητας.
Το ομολογούν άλλωστε και οι ίδιοι οι εμπλεκόμενοι βουλευτές, όπως ο Βαρτζόπουλος προχθές στα κανάλια: «Δηλαδή, να μην εξυπηρετήσω τους συμπολίτες μου στην εκλογική μου περιφέρεια;»
Ο πολιτευτής που «ξέρει τη δουλειά» είναι εκείνος που μπορεί να κινηθεί μέσα σε ένα σύστημα διασυνδέσεων, να εξασφαλίσει εξυπηρετήσεις, να ανταποδώσει τη στήριξη που λαμβάνει. Η εικόνα του «καθαρού» υποψηφίου συχνά υπολείπεται σε αξιοπιστία έναντι εκείνου που έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί να φέρει αποτελέσματα.
Δημιουργείται έτσι μια ιδιότυπη εξίσωση: η εμπειρία στη διαχείριση της εξουσίας – ακόμη και όταν αυτή αγγίζει τα όρια της παρατυπίας – μετατρέπεται σε πολιτικό κεφάλαιο.
Ιεραρχίες και εσωκομματικός ανταγωνισμός
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι αποκαλύψεις δεν πλήττουν τους εμπλεκόμενους πολιτικούς στο εσωτερικό του κόμματος. Αντιθέτως, μπορούν να ενισχύσουν τη θέση τους έναντι συνυποψηφίων που δεν διαθέτουν αντίστοιχο «ιστορικό». Διότι «αυτοί την ξέρουν την δουλειά!».
Ο ψηφοφόρος που λειτουργεί με όρους αποτελεσματικότητας θα προτιμήσει εκείνον που έχει ήδη αποδείξει ότι «παίρνει και δίνει», παρά κάποιον που απλώς υπόσχεται. Η εμπειρία υπερισχύει της φρεσκάδας και η πολιτική καριέρα αποκτά χαρακτηριστικά διαδοχής και μακροχρόνιας κατοχύρωσης.
Η επανεκλογή προσώπων που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο έντονων κρίσεων δείχνει ακριβώς αυτή τη δυναμική: η πολιτική φθορά δεν είναι αυτόματη, ούτε γραμμική. Τρανό παράδειγμα η περίπτωση του Κώστα Αχιλ. Καραμανλή που λίγους μήνες μετά το έγκλημα των Τεμπών επανεξελέγη μετά βαΐων και κλάδων με τους ψηφοφόρους να του φιλούν τα χέρια.
Το επικοινωνιακό πρόβλημα της κυβέρνησης
Για την ηγεσία, το πρόβλημα των σκανδάλων είναι πρωτίστως επικοινωνιακό. Υπονομεύει την εικόνα μιας κυβέρνησης που προβάλλεται ως εκσυγχρονιστική, τεχνοκρατική και ευθυγραμμισμένη με ευρωπαϊκά πρότυπα διακυβέρνησης.
Οι αποκαλύψεις αφαιρούν το περίβλημα της αριστείας και της αξιοπιστίας και φέρνουν στην επιφάνεια τις αντιφάσεις του συστήματος εξουσίας. Το πλήγμα αφορά κυρίως την εικόνα προς τα έξω – τους αναποφάσιστους, τα μεσαία στρώματα, ίσως και το διεθνές ακροατήριο.
Εκλογική αντοχή και πολιτικό κενό
Σε επίπεδο εκλογικής συμπεριφοράς, ωστόσο, οι επιπτώσεις μπορεί να αποδειχθούν περιορισμένες. Όσοι θεωρούν ότι έχουν ωφεληθεί, δύσκολα θα μετακινηθούν. Ταυτόχρονα, διατηρείται η προσδοκία ότι ο κύκλος των ωφελημένων μπορεί να διευρυνθεί στην επόμενη 4ετία.
Η απουσία ισχυρής και πειστικής εναλλακτικής ενισχύει περαιτέρω αυτή τη σταθερότητα. Όταν δεν υπάρχει σαφής αντίπαλος που να εμπνέει εμπιστοσύνη, η φθορά δεν μεταφράζεται εύκολα σε απώλεια ψήφων.
Το πολιτικό συμπέρασμα
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ αναδεικνύει μια βαθύτερη παθογένεια: την επιβίωση ενός μοντέλου πολιτικής σχέσης που βασίζεται στη συναλλαγή και όχι στη λογοδοσία.
Σε αυτό το μοντέλο, η διαφθορά δεν λειτουργεί μόνο ως πρόβλημα προς επίλυση, αλλά και ως μηχανισμός αναπαραγωγής της εξουσίας. Και όσο αυτό το υπόστρωμα παραμένει ισχυρό, τα σκάνδαλα δύσκολα μετατρέπονται σε καταλύτη πολιτικών ανατροπών.
