Η καθημερινή ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ δύσκολα μπορεί να εξηγήσει τη βαθύτερη δυναμική της αμερικανικής πολιτικής. Πίσω από τις αντιφατικές δηλώσεις και τις αιφνιδιαστικές αποφάσεις διακρίνεται ένα πλέγμα πιέσεων, συμφερόντων και γεωπολιτικών επιλογών που επηρεάζουν όχι μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και τη διεθνή ισορροπία. Η πρόσφατη παραίτηση του επικεφαλής του Εθνικού Κέντρου Αντιτρομοκρατίας των ΗΠΑ, με αιχμές για τον πόλεμο κατά του Ιράν, φωτίζει ένα βαθύτερο πρόβλημα: την έλλειψη στρατηγικής συνοχής σε μια περίοδο αυξανόμενης παγκόσμιας αστάθειας.
Οι πιέσεις των λόμπι και η πολιτική χωρίς συνοχή
Η καθημερινή πολιτική πρακτική της προεδρίας Τραμπ αποτυπώνει ένα μοντέλο διακυβέρνησης έντονα επηρεασμένο από ισχυρά οικονομικά και πολιτικά λόμπι. Οι αποφάσεις συχνά μοιάζουν αποσπασματικές, προϊόν πιέσεων και συγκυριών παρά αποτέλεσμα ενός συνεκτικού μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στον ίδιο τον πρόεδρο. Στους κύκλους που επηρεάζουν την αμερικανική πολιτική φαίνεται να κυριαρχεί η πεποίθηση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, ως η ισχυρότερη οικονομία και στρατιωτική δύναμη του πλανήτη, μπορούν τελικά να απορροφήσουν οποιαδήποτε κρίση. Η λογική του «too big to fail» λειτουργεί ως άτυπη ασπίδα απέναντι στις συνέπειες των επιλογών.
Η ιστορική μνήμη της κρίσης του 2008
Η αντίληψη αυτή έχει ιστορικό προηγούμενο. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, κατά την προεδρία του Τζορτζ Μπους του νεότερου, η αμερικανική οικονομική πολιτική επέτρεψε τη δημιουργία μιας τεράστιας χρηματοπιστωτικής φούσκας.
Η κατάρρευση του 2008 έδειξε τις παγκόσμιες συνέπειες αυτής της επιλογής. Παρά το εύρος της κρίσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατάφεραν να περιορίσουν τις απώλειες σε σχέση με άλλες οικονομίες, μεταφέροντας σημαντικό μέρος του κόστους στο διεθνές σύστημα.
Σήμερα αρκετοί αναλυτές βλέπουν παρόμοια μοτίβα να επανεμφανίζονται: πολιτικές αποφάσεις με υψηλό ρίσκο και περιορισμένη πρόβλεψη για τις διεθνείς επιπτώσεις.
Οι περιορισμένες δυνατότητες των «μεσαίων δυνάμεων»
Σε αυτό το πλαίσιο, οι υπόλοιπες χώρες διαθέτουν περιορισμένα εργαλεία αντίδρασης. Ακόμη και αν οι λεγόμενες «μεσαίες δυνάμεις» —όρος που χρησιμοποιήθηκε πρόσφατα από τον Καναδό πολιτικό Μαρκ Κάρνεϊ— επιχειρήσουν να συντονιστούν, οι δυνατότητες επιρροής τους στο διεθνές σύστημα παραμένουν περιορισμένες.
Το πιο ρεαλιστικό σενάριο για πολλές κυβερνήσεις είναι η διαχείριση των συνεπειών και όχι η αποτροπή των κρίσεων που παράγονται στο κέντρο του παγκόσμιου συστήματος.
Ρήγματα στο εσωτερικό των ΗΠΑ
Την ίδια στιγμή, η αμερικανική πολιτική σκηνή εμφανίζει σημάδια έντονης εσωτερικής έντασης. Η αντίδραση απέναντι στις αποφάσεις του Τραμπ δεν περιορίζεται στο Δημοκρατικό Κόμμα. Τμήμα των Ρεπουμπλικανών, αλλά και παράγοντες των ενόπλων δυνάμεων και των υπηρεσιών ασφαλείας, εκφράζουν ολοένα πιο ανοιχτά τη διαφωνία τους.
Η παραίτηση του επικεφαλής του Εθνικού Κέντρου Αντιτρομοκρατίας των ΗΠΑ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στην επιστολή του προς τον πρόεδρο υποστήριξε ότι «το Ιράν δεν συνιστούσε άμεση απειλή για τη χώρα μας», αφήνοντας σαφείς αιχμές για τη στρατηγική που οδήγησε στη στρατιωτική κλιμάκωση.
Παράλληλα, αρκετοί πολιτικοί καταγγέλλουν ότι η απόφαση για τον πόλεμο ελήφθη χωρίς να τεθεί όπως προβλέπεται στο Κογκρέσο, γεγονός που εγείρει ζήτημα συνταγματικής νομιμότητας.
Ο πόλεμος με το Ιράν και η έλλειψη στρατηγικής εξόδου
Η εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών σε πόλεμο με το Ιράν αποκαλύπτει ένα ακόμη κρίσιμο πρόβλημα: την απουσία σαφούς στρατηγικής εξόδου. Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η Ουάσιγκτον σύρθηκε στη σύγκρουση υπό την πίεση γεωπολιτικών συμμαχιών και περιφερειακών ισορροπιών.
Το αποτέλεσμα είναι μια σύγκρουση που εξελίσσεται σε πόλεμο διαρκείας, προκαλώντας νέα ρήγματα στο δυτικό στρατόπεδο και αυξάνοντας το γεωπολιτικό ρίσκο σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
Ταυτόχρονα, η άνοδος των τιμών του πετρελαίου και των καυσίμων δημιουργεί κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών, γεγονός που μπορεί να πυροδοτήσει πολιτικές εντάσεις.
Το αίνιγμα της πολιτικής επιστροφής
Η πολιτική διαδρομή του Ντόναλντ Τραμπ παραμένει για πολλούς ένα αίνιγμα. Από επιχειρηματίας και τηλεοπτική προσωπικότητα βρέθηκε στο ανώτατο αξίωμα της υπερδύναμης, ενώ παράλληλα βρέθηκε αντιμέτωπος με σειρά ποινικών υποθέσεων.
Παρά τις δικαστικές περιπέτειες και τις πολιτικές συγκρούσεις, κατάφερε να επιστρέψει στον Λευκό Οίκο για δεύτερη θητεία, επιβεβαιώνοντας την ισχυρή κοινωνική και πολιτική βάση του τραμπισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ένας κόσμος χωρίς σταθερούς κανόνες
Οι εξελίξεις αυτές τροφοδοτούν μια ευρύτερη μεταβολή του διεθνούς συστήματος. Η περίοδος της σχετικής θεσμικής σταθερότητας που χαρακτήρισε τις πρώτες μεταψυχροπολεμικές δεκαετίες φαίνεται να δίνει τη θέση της σε ένα πιο χαοτικό περιβάλλον.
Η άνοδος αυταρχικών καθεστώτων, η ενίσχυση των οικονομικών ανισοτήτων και η αυξανόμενη επιρροή ολιγαρχικών δικτύων διαμορφώνουν ένα διεθνές τοπίο με λιγότερους κανόνες και περισσότερη αβεβαιότητα.
Η Ευρώπη αναζητά ακόμη τον ρόλο της σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται αντιμέτωπες με τις εσωτερικές αντιφάσεις της δικής τους πολιτικής πορείας.
Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος που κινείται σε αχαρτογράφητα νερά, όπου η αβεβαιότητα αποτελεί πλέον βασικό χαρακτηριστικό της διεθνούς πολιτικής.
