Η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σε αμερικανοϊσραηλινή επιχείρηση στις 28 Φεβρουαρίου σηματοδότησε μια από τις πιο ακραίες στιγμές στη σύγχρονη γεωπολιτική ιστορία: την άμεση στοχοποίηση ενός εν ενεργεία ηγέτη από δύο κυβερνήσεις. Η επιχείρηση κατέδειξε την επιχειρησιακή υπεροχή των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο πεδίο της μάχης. Το πολιτικό αποτέλεσμα, ωστόσο, παραμένει ανοιχτό. Σύμφωνα με ανάλυση του Economist, ο κίνδυνος για την Ουάσιγκτον είναι ο πόλεμος να οδηγήσει σε μεγαλύτερη περιφερειακή αστάθεια και στην ανάδυση ενός ακόμη πιο σκληροπυρηνικού καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Η επιχείρηση «Επική Οργή» και η στρατιωτική υπεροχή
Η στρατιωτική εκστρατεία που φέρει την ονομασία «Επική Οργή» έχει επιφέρει σοβαρά πλήγματα στις ένοπλες δυνάμεις του Ιράν. Αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις έχουν καταστρέψει μεγάλο μέρος του ιρανικού στόλου, έχουν περιορίσει δραστικά τη δράση της αεροπορίας και συνεχίζουν να πλήττουν υποδομές βαλλιστικών πυραύλων και εγκαταστάσεις της αμυντικής βιομηχανίας.
Με τον έλεγχο του εναέριου χώρου, οι δύο σύμμαχοι επιχειρούν με σχετική ελευθερία σε μεγάλο τμήμα του ιρανικού εδάφους. Παράλληλα, προηγμένα συστήματα αναχαίτισης προστατεύουν στρατιωτικές βάσεις και αστικά κέντρα στο Ισραήλ και σε χώρες του Κόλπου από τα κύματα πυραύλων και drones που εξαπολύει η Τεχεράνη.
Το πολιτικό κενό στην Τεχεράνη
Παρά το πλήγμα στην κορυφή της ιρανικής εξουσίας, το καθεστώς δεν κατέρρευσε. Μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, την προσωρινή διακυβέρνηση ανέλαβε τριμελές σχήμα, ενώ η διαδικασία για την επιλογή νέου ανώτατου ηγέτη μπορεί να ολοκληρωθεί σχετικά γρήγορα. Μεταξύ των πιθανών διαδόχων συγκαταλέγεται και ο γιος του εκλιπόντος ηγέτη.
Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει, σύμφωνα με την ανάλυση του Economist, το βασικό κενό της αμερικανικής στρατηγικής: την έλλειψη σαφούς πολιτικού στόχου. Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ έχει προβάλλει διαφορετικές αιτιολογήσεις για την έναρξη του πολέμου – από το πυρηνικό πρόγραμμα και τους βαλλιστικούς πυραύλους έως την ανάγκη αλλαγής καθεστώτος ή την αποτροπή μιας επικείμενης ιρανικής επίθεσης.
Ένας πόλεμος με δύο επίπεδα
Η σύγκρουση εξελίσσεται σε δύο παράλληλα επίπεδα. Στο στρατιωτικό πεδίο, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ διατηρούν καθαρό πλεονέκτημα. Στο πολιτικό και γεωπολιτικό επίπεδο, το Ιράν επιδιώκει να αντέξει διευρύνοντας τη σύγκρουση και δημιουργώντας νέες εστίες πίεσης.
Η Τεχεράνη έχει ήδη εξαπολύσει επιθέσεις εναντίον κρατών του Αραβικού Κόλπου και έχει επιχειρήσει να πλήξει ενεργειακές εγκαταστάσεις στην περιοχή. Παράλληλα, η σύγκρουση επεκτείνεται στον Λίβανο μέσω της εμπλοκής της Χεζμπολάχ. Το Ιράν έχει επίσης επιχειρήσει να διαταράξει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς διαδρόμους του πλανήτη, από όπου διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου.
Οι διεθνείς αγορές έχουν ήδη αρχίσει να αντιδρούν. Η τιμή του πετρελαίου Brent κινείται ανοδικά, ενώ οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη καταγράφουν ισχυρές πιέσεις.
Ο κίνδυνος εσωτερικής αποσταθεροποίησης
Ένας επιπλέον παράγοντας αβεβαιότητας αφορά την εσωτερική συνοχή του Ιράν. Περίπου το 40% του πληθυσμού ανήκει σε εθνοτικές μειονότητες, μεταξύ των οποίων Άραβες, Αζέροι, Κούρδοι, Βαλούχοι και Λούροι. Σε περίπτωση παρατεταμένης κρίσης, οι εντάσεις αυτές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ευρύτερη αποσταθεροποίηση.
Η ενδεχόμενη υποστήριξη κουρδικών ανταρτικών οργανώσεων από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ θα μπορούσε να ενισχύσει τέτοιες δυναμικές και να ανοίξει τον δρόμο για εσωτερικές συγκρούσεις με επιπτώσεις που θα ξεπερνούσαν τα σύνορα του Ιράν.
Το στρατηγικό δίλημμα της Ουάσιγκτον
Το κρίσιμο ερώτημα για την αμερικανική ηγεσία αφορά την επόμενη φάση του πολέμου: θα επιδιώξει την πλήρη ανατροπή του καθεστώτος ή θα περιοριστεί στην αποδυνάμωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν;
Η δεύτερη επιλογή εμφανίζεται ως η πιο διαχειρίσιμη στρατηγικά. Η πρώτη θα μπορούσε να οδηγήσει σε έναν μακροχρόνιο πόλεμο με αβέβαιη έκβαση, επιβαρύνοντας την παγκόσμια οικονομία και αυξάνοντας τους κινδύνους γενικευμένης αποσταθεροποίησης στη Μέση Ανατολή.
Το παράδοξο είναι ότι πριν από την έναρξη της σύγκρουσης το ιρανικό καθεστώς βρισκόταν ήδη σε μια περίοδο αδυναμίας. Η συνέχιση του πολέμου ενδέχεται να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για το αντίθετο αποτέλεσμα: την εδραίωση ενός ακόμη πιο σκληρού και επιθετικού καθεστώτος στην Τεχεράνη.
