Μια ομιλία με σαφές ιστορικό και γεωπολιτικό αποτύπωμα ετοιμάζεται να εκφωνήσει τη Δευτέρα ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν, θέτοντας στο επίκεντρο τη συμβολή της γαλλικής πυρηνικής αποτροπής στην ασφάλεια της Ευρώπης εν μέσω βαθιών παγκόσμιων αναταράξεων. Το Μέγαρο των Ηλυσίων προαναγγέλλει «σημαντικές μετατοπίσεις και εξελίξεις», σε μια παρέμβαση που χαρακτηρίζεται από το προεδρικό περιβάλλον ως κομβική στιγμή της θητείας του.
Ο Γάλλος πρόεδρος θα μιλήσει από το Ιλ Λονγκ, στη Βρέστη, τη ναυτική βάση όπου εδρεύουν τα τέσσερα πυρηνικά υποβρύχια που συγκροτούν την Ωκεάνια Στρατηγική Δύναμη της Γαλλίας (FOST). Μαζί με τις Αεροπορικές Στρατηγικές Δυνάμεις, αποτελούν τους δύο πυλώνες της γαλλικής πυρηνικής αποτροπής, της δύναμης που το Παρίσι θεωρεί ύστατη εγγύηση των ζωτικών του συμφερόντων.
Από το 2020 στο σήμερα: Η ευρωπαϊκή διάσταση των «ζωτικών συμφερόντων»
Η επικείμενη ομιλία αποτελεί συνέχεια της παρέμβασης της 7ης Φεβρουαρίου 2020, όταν ο Μακρόν είχε προτείνει έναν «στρατηγικό διάλογο» με τους Ευρωπαίους εταίρους για τον ρόλο της γαλλικής πυρηνικής αποτροπής στη συλλογική ασφάλεια της ηπείρου, ακόμη και τη διεξαγωγή κοινών ασκήσεων σε έναν τομέα που αγγίζει τον πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας.
Τότε, η ανταπόκριση υπήρξε περιορισμένη. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες παρέμεναν προσηλωμένες στην αμερικανική πυρηνική ομπρέλα στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και επιφυλακτικές απέναντι σε μια ενδεχόμενη «ευρωπαϊκοποίηση» της γαλλικής αποτροπής. Η Γαλλία είναι η μόνη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διαθέτει πυρηνικά όπλα και, μαζί με το Ηνωμένο Βασίλειο, οι μόνες ευρωπαϊκές πυρηνικές δυνάμεις.
Έκτοτε, το περιβάλλον ασφαλείας έχει μεταβληθεί ριζικά. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο πιο αιματηρός σε ευρωπαϊκό έδαφος μετά το 1945, η ενισχυμένη αντίληψη ρωσικής απειλής και οι αυξανόμενες αμφιβολίες για τον βαθμό δέσμευσης των Ηνωμένων Πολιτειών υπό τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, έχουν επαναφέρει με ένταση τη συζήτηση για στρατηγική αυτονομία.
Στο Μόναχο, στις 13 Φεβρουαρίου, ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς αναφέρθηκε σε «εμπιστευτικές συνομιλίες» με τον Μακρόν για την ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή, ενισχύοντας τις προσδοκίες για πιο συγκεκριμένες πρωτοβουλίες. Ο Γάλλος πρόεδρος έχει ήδη προαναγγείλει ότι θα παρουσιάσει το εθνικό δόγμα της χώρας του σε συνδυασμό με «ειδικές συνεργασίες, κοινές ασκήσεις και συμφέροντα ασφαλείας με ορισμένες χώρες-κλειδιά».
Η έννοια της αποτροπής: Η λογική της αβεβαιότητας
Η γαλλική πυρηνική αποτροπή στηρίζεται σε μια απλή αλλά αμείλικτη λογική: να πειστεί ο αντίπαλος ότι οποιαδήποτε επίθεση κατά των ζωτικών συμφερόντων της Γαλλίας θα επιφέρει καταστροφές τέτοιου μεγέθους ώστε να ακυρώνεται το όφελος της επιθετικής ενέργειας.
Ο στρατηγός Σαρλ ντε Γκωλ, πολιτικός αρχιτέκτονας της γαλλικής αποτροπής, το είχε διατυπώσει ήδη από το 1964 με ωμό ρεαλισμό: η αποτροπή υφίσταται όταν μια χώρα διαθέτει τα μέσα να προκαλέσει θανάσιμο πλήγμα, είναι αποφασισμένη να τα χρησιμοποιήσει και ο αντίπαλος είναι πεπεισμένος γι’ αυτό.
Η έννοια των «ζωτικών συμφερόντων» παραμένει σκόπιμα ασαφής. Η αβεβαιότητα λειτουργεί ως εργαλείο αποτροπής, καθώς ο αντίπαλος δεν μπορεί να γνωρίζει με ακρίβεια ποια ενέργεια θα μπορούσε να πυροδοτήσει πυρηνική απάντηση. Το γαλλικό δόγμα προβλέπει ακόμη και τη δυνατότητα «προειδοποίησης» — μιας περιορισμένης ενέργειας, η φύση της οποίας δεν αποσαφηνίζεται, ώστε να δοθεί στον αντίπαλο η ευκαιρία αναθεώρησης πριν από την υπέρβαση του πυρηνικού κατωφλίου.
Τα μέσα: 300 κεφαλές και πλήρης εθνική κυριαρχία
Η γαλλική αποτροπή βασίζεται στην «εξισωτική ισχύ» του ατόμου. Το όπλο είναι τόσο καταστροφικό ώστε ο αριθμός των κεφαλών δεν χρειάζεται να είναι αντίστοιχος εκείνου των υπερδυνάμεων. Η Γαλλία διαθέτει περίπου 300 πυρηνικές κεφαλές — πολύ λιγότερες από τη Ρωσία, τις ΗΠΑ ή την Κίνα — αλλά επαρκείς για να διασφαλίσουν αξιόπιστη αποτροπή.
Οι κεφαλές αυτές φέρονται είτε από διηπειρωτικούς βαλλιστικούς πυραύλους που εκτοξεύονται από τα υποβρύχια της FOST είτε από πυραύλους αέρος-εδάφους που μεταφέρουν μαχητικά Rafale. Από τη δεκαετία του 1990, η Γαλλία έχει εγκαταλείψει τις χερσαίες στρατηγικές δυνάμεις.
Σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο, που εξαρτάται από αμερικανικά συστήματα, το Παρίσι διατηρεί πλήρη κυριαρχία σε ολόκληρη την αλυσίδα της αποτροπής: από τη σύλληψη και τον σχεδιασμό έως την παραγωγή και τη συντήρηση.
Από τον Ιούνιο του 1940 στο Σουέζ: Η ιστορική μνήμη της ανεξαρτησίας
Η γέννηση του γαλλικού πυρηνικού προγράμματος συνδέεται άρρηκτα με ιστορικές ταπεινώσεις. Η στρατιωτική κατάρρευση του Ιουνίου 1940 απέναντι στη ναζιστική Γερμανία, η ήττα στο Ντιέν Μπιέν Φου το 1954 και κυρίως η κρίση του Σουέζ το 1956 — όταν η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και το Ισραήλ αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την επιχείρηση υπό σοβιετικές απειλές και χωρίς αμερικανική στήριξη — διαμόρφωσαν την πεποίθηση ότι η χώρα οφείλει να βασίζεται πρωτίστως στις δικές της δυνάμεις.
Στις 26 Δεκεμβρίου 1954, ο πρωθυπουργός Πιερ Μεντές Φρανς έδωσε το πράσινο φως για ένα διακριτικό πρόγραμμα ανάπτυξης ατομικών όπλων. Με την επιστροφή του Ντε Γκωλ στην εξουσία το 1958, το σχέδιο επιταχύνθηκε. Η πρώτη πυρηνική δοκιμή πραγματοποιήθηκε το 1960 στην έρημο της Αλγερίας, ενώ το 1964 οι Στρατηγικές Αεροπορικές Δυνάμεις τέθηκαν σε επιχειρησιακή ετοιμότητα.
Τιτάνια προσπάθεια και σύγχρονη τεχνολογία
Η ανάπτυξη της πυρηνικής δύναμης απαίτησε τεράστια οικονομική και επιστημονική επένδυση. Την περίοδο 1961-1967, οι σχετικές δαπάνες πενταπλασιάστηκαν, φθάνοντας το 1% του ΑΕΠ. Το 2025, η Γαλλία αφιέρωσε περίπου 7 δισεκατομμύρια ευρώ — περί το 0,2% του ΑΕΠ — για τη συντήρηση και τον εκσυγχρονισμό της αποτροπής.
Μετά την τελευταία πυρηνική δοκιμή το 1995, η χώρα βασίζεται σε προηγμένα συστήματα προσομοίωσης. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η γαλλοβρετανική εγκατάσταση Epure στο Valduc, το λέιζερ Mégajoule για έρευνα σύντηξης και οι υπερυπολογιστικές δυνατότητες του Commissariat à l’énergie atomique.
Η ομιλία του Μακρόν από το Ιλ Λονγκ αναμένεται να αποτυπώσει τη μετάβαση της γαλλικής αποτροπής από αυστηρά εθνικό δόγμα σε στρατηγικό εργαλείο με ρητή ευρωπαϊκή διάσταση. Σε μια περίοδο όπου η αρχιτεκτονική ασφάλειας της ηπείρου επανακαθορίζεται, το Παρίσι επιχειρεί να τοποθετήσει τη δική του πυρηνική δύναμη στον πυρήνα της συζήτησης για το μέλλον της Ευρώπης.
