Το πολιτικό σοκ που καταγράφεται στις τοπικές και περιφερειακές εκλογές στη Βρετανία δεν αφορά μόνο την εντυπωσιακή άνοδο του Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ. Αφορά κυρίως την αίσθηση ότι το παραδοσιακό κομματικό σύστημα χάνει σταδιακά την ικανότητα να εκπροσωπεί κοινωνικές ομάδες που επί δεκαετίες παρέμεναν σταθερά ενταγμένες είτε στους Εργατικούς είτε στους Συντηρητικούς.
Τα πρώτα αποτελέσματα από την Αγγλία, τη Σκωτία και την Ουαλία δείχνουν ένα εκλογικό τοπίο που μετακινείται με ταχύτητα. Σε περιοχές της βόρειας και κεντρικής Αγγλίας, το Reform UK καταγράφει νίκες που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητες. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι μόνο το ποσοστό του κόμματος, αλλά η κοινωνική γεωγραφία της ανόδου του: πρώην εργατικά προπύργια, βιομηχανικές περιοχές, μικρές πόλεις με αίσθηση εγκατάλειψης από το Λονδίνο και τους θεσμούς.
Το φαινόμενο θυμίζει έντονα όσα συνέβησαν στην Ελλάδα μετά το 2010, όταν το παλιό δικομματικό σύστημα άρχισε να αποσυντίθεται κάτω από την πίεση της κοινωνικής δυσαρέσκειας, της οικονομικής ανασφάλειας και της κρίσης πολιτικής εκπροσώπησης.
Το Reform UK εισβάλλει στις παλιές εργατικές περιοχές
Τα αποτελέσματα σε περιοχές όπως το Χάρτλπουλ, το Νιούκαστλ-αντερ-Λάιμ και το Βορειοανατολικό Λίνκολνσαϊρ καταγράφουν μια κοινή τάση: το Reform UK απορροφά ψήφους τόσο από τους Συντηρητικούς όσο και από τους Εργατικούς.
Η εικόνα αυτή διαλύει την παλιά υπόθεση ότι η βρετανική πολιτική εξακολουθεί να λειτουργεί μέσα σε ένα σταθερό ιδεολογικό δίπολο. Ο Φάρατζ επιχειρεί να εμφανίσει το κόμμα του ως ένα πολιτικό όχημα διαμαρτυρίας που υπερβαίνει τη διάκριση Αριστεράς–Δεξιάς, συνδυάζοντας σκληρή γραμμή στο μεταναστευτικό, αντισυστημική ρητορική και επίθεση στις πολιτικές ελίτ του Γουέστμινστερ.
Η στρατηγική αυτή θυμίζει ευρωπαϊκά πολιτικά μορφώματα που αντλούν δύναμη από τη φθορά των ιστορικών κομμάτων εξουσίας. Ταυτόχρονα όμως έχει και έντονα ελληνικά χαρακτηριστικά. Στην Ελλάδα της μνημονιακής δεκαετίας, μεγάλα τμήματα ψηφοφόρων εγκατέλειψαν το ΠΑΣΟΚ και τη Νέα Δημοκρατία αναζητώντας πολιτική έκφραση είτε σε αντισυστημικά είτε σε πιο ριζοσπαστικά κόμματα. Το κοινό στοιχείο ήταν η αίσθηση ότι τα παραδοσιακά κόμματα είχαν αποκοπεί από την κοινωνική πραγματικότητα.
Η κρίση των Εργατικών δεν είναι μόνο εκλογική
Η ηγεσία των Εργατικών επιχειρεί ήδη να περιοσει τη ζημιά, υποστηρίζοντας ότι οι τοπικές εκλογές δεν προδικάζουν το αποτέλεσμα εθνικών εκλογών. Στο εσωτερικό του κόμματος, όμως, έχει ήδη ξεκινήσει μια βαθύτερη σύγκρουση για τη στρατηγική που πρέπει να ακολουθηθεί.
Η δεξιά πτέρυγα θεωρεί ότι η άνοδος του Reform UK αποδεικνύει πως οι Εργατικοί πρέπει να κινηθούν ακόμη πιο αυστηρά σε ζητήματα μετανάστευσης και ασφάλειας, ώστε να ανακτήσουν ψηφοφόρους στις παλιές εργατικές περιφέρειες. Από την άλλη πλευρά, η αριστερή και η soft-left πτέρυγα εκτιμούν ότι ακριβώς αυτή η δεξιόστροφη μετατόπιση αποξενώνει προοδευτικούς ψηφοφόρους και ενισχύει τους Πράσινους.
Το πρόβλημα των Εργατικών δεν είναι μόνο πολιτικό. Είναι υπαρξιακό. Το κόμμα δείχνει να δυσκολεύεται να απαντήσει στο βασικό ερώτημα: ποια κοινωνικά στρώματα εκπροσωπεί σήμερα;
Αυτό το ερώτημα απασχόλησε με διαφορετικό τρόπο και το ελληνικό ΠΑΣΟΚ μετά την οικονομική κρίση. Το κόμμα που για δεκαετίες εξέφραζε λαϊκά και μεσαία στρώματα βρέθηκε ξαφνικά χωρίς σταθερή κοινωνική βάση. Η κατάρρευσή του ήταν κρίση ταυτότητας και πολιτικού αφηγήματος.
Οι Συντηρητικοί χάνουν το μονοπώλιο της Δεξιάς
Η κρίση δεν περιορίζεται στους Εργατικούς. Οι Συντηρητικοί βλέπουν επίσης το Reform UK να διεισδύει σε παραδοσιακές δεξιές δεξαμενές ψηφοφόρων. Παρά τις προσπάθειες της ηγεσίας να δημιουργήσει κάποια αίσθηση ανάκαμψης, η εκλογική φθορά παραμένει εμφανής.
Το πρόβλημα των Τόρις είναι βαθύτερο από μια απλή κυβερνητική φθορά. Μετά το Brexit, το κόμμα δυσκολεύεται να ορίσει εκ νέου τον πολιτικό του ρόλο. Το Reform UK επιχειρεί να καταλάβει ακριβώς αυτό το κενό: έναν πιο επιθετικό εθνικολαϊκιστικό χώρο που θεωρεί ότι οι Συντηρητικοί έγιναν μέρος του ίδιου φιλελεύθερου κατεστημένου που υποτίθεται ότι πολεμούσαν.
Η εικόνα αυτή θυμίζει και την ελληνική εμπειρία της τελευταίας δεκαπενταετίας, όπου δεξιά ή αντισυστημικά κόμματα προσπάθησαν να εκφράσουν την οργή ψηφοφόρων που θεωρούσαν ότι η Νέα Δημοκρατία είχε μετατραπεί σε κόμμα διαχείρισης χωρίς σαφή ιδεολογική ταυτότητα.
Η κατάρρευση του παραδοσιακού δικομματισμού
Το πιο κρίσιμο στοιχείο των βρετανικών εκλογών δεν είναι ίσως ποιος κερδίζει, αλλά το γεγονός ότι η πολιτική κυριαρχία των δύο ιστορικών κομμάτων μοιάζει λιγότερο δεδομένη από ποτέ.
Για δεκαετίες, το βρετανικό πολιτικό σύστημα λειτουργούσε ως ένα από τα πιο σταθερά δικομματικά μοντέλα της Ευρώπης. Σήμερα εμφανίζει χαρακτηριστικά κατακερματισμού που θυμίζουν όσα συνέβησαν σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία ή η Γαλλία.
Η πολιτική εκπροσώπηση γίνεται πιο ρευστή. Οι κομματικές ταυτότητες εξασθενούν. Οι ψηφοφόροι μετακινούνται ευκολότερα. Τα κοινωνικά μπλοκ που συγκροτούσαν ιστορικά τα μεγάλα κόμματα διασπώνται.
Στην Ελλάδα, αυτή η διαδικασία κορυφώθηκε την περίοδο 2012-2015, όταν το πολιτικό σύστημα αναδιατάχθηκε βίαια μέσα σε ελάχιστα χρόνια. Στη Βρετανία, η διαδικασία εξελίσσεται πιο αργά, αλλά τα σημερινά αποτελέσματα δείχνουν ότι η παλιά ισορροπία ίσως έχει ήδη αρχίσει να καταρρέει.
Η νέα εποχή της ευρωπαϊκής πολιτικής αστάθειας
Η άνοδος του Reform UK αντανακλά μια ευρύτερη ευρωπαϊκή μετατόπιση: την κρίση εμπιστοσύνης απέναντι στα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας.
Το κοινό νήμα από τη Βρετανία μέχρι την Ελλάδα είναι η αίσθηση κοινωνικής αποσύνδεσης. Πολίτες που αισθάνονται ότι η οικονομία δεν λειτουργεί προς όφελός τους, ότι η πολιτική δεν απαντά στις καθημερινές τους ανησυχίες και ότι οι μεγάλες κομματικές μηχανές αναπαράγουν τον εαυτό τους χωρίς πραγματική ανανέωση.
Η διαφορά είναι ότι στη Βρετανία αυτή η κρίση εκδηλώνεται τώρα με καθυστέρηση σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Και γι’ αυτό τα αποτελέσματα των εκλογών αποκτούν ευρύτερη σημασία: ίσως σηματοδοτούν την αρχή μιας νέας περιόδου αστάθειας για ένα πολιτικό σύστημα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν από τα πιο ανθεκτικά της Δύσης.
