Στην Ουκρανία τη θεωρούν «προδότρια». Στη Ρωσία ζει με τον φόβο και την καχυποψία. Η Μαρία, 48 ετών, βρίσκεται εδώ και τέσσερα χρόνια παγιδευμένη σε μια ενδιάμεση ζώνη, όπου η ταυτότητα γίνεται βάρος και η σιωπή μηχανισμός επιβίωσης.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 διέλυσε τον οικογενειακό της ιστό και την άφησε μετέωρη: με ουκρανικό διαβατήριο στη Μόσχα, με συγγενείς και από τις δύο πλευρές του μετώπου και με μια διαρκή αίσθηση ότι «βρέθηκε σε διασταυρούμενα πυρά».
Από τη μετανάστευση στην παγίδευση
Η Μαρία πήγε στη Ρωσία πριν από περισσότερα από 20 χρόνια για σπουδές. Έμεινε για να εργαστεί και δημιούργησε τη ζωή της εκεί, επισκεπτόμενη συχνά την οικογένειά της στην Ουκρανία.
Η είδηση της έναρξης του πολέμου ήταν για εκείνη σοκ. Από τότε δεν έχει ξαναδεί τους γονείς και τους συγγενείς της. Οι γονείς της είναι πλέον οι μόνοι που διατηρούν επαφή μαζί της. Οι υπόλοιποι έκοψαν κάθε δεσμό.
Δεν μπορεί να φύγει από τη Ρωσία εξαιτίας του ουκρανικού της διαβατηρίου και των περιορισμών που συνεπάγεται. Προσπαθεί να αποκτήσει ρωσική υπηκοότητα για να εξασφαλίσει ένα σταθερό νομικό καθεστώς και τη δυνατότητα μετακίνησης. Με μια προσωρινή άδεια παραμονής, κινείται σε έναν γραφειοκρατικό λαβύρινθο που, όπως λέει, «την αντιμετωπίζει σαν σκουπίδι».
Σύμφωνα με την ίδια, οι Ουκρανοί που αιτούνται ρωσική υπηκοότητα περνούν από πολύωρες ανακρίσεις: ερωτήσεις για συγγενείς στην Ουκρανία, για επαφές, για τη στάση τους απέναντι στον πόλεμο.
Στα ρωσοκρατούμενα ουκρανικά εδάφη, το Κίεβο κατηγορεί τη Μόσχα ότι επιβάλλει ρωσικά διαβατήρια στους πολίτες για να αλλοιώσει την ταυτότητά τους. Η Μόσχα απορρίπτει τις κατηγορίες.
Μια οικογένεια κομμένη στα δύο
Ο πόλεμος δεν χώρισε μόνο κράτη. Διέσπασε και την ίδια της την οικογένεια.
Ο ανιψιός της κατατάχθηκε στον ουκρανικό στρατό και τραυματίστηκε σε επίθεση ρωσικών δυνάμεων. Την ίδια περίοδο, ο Ρώσος γαμπρός της στρατολογήθηκε και στάλθηκε στο μέτωπο. Η Μαρία μιλά για «ανάμεικτα συναισθήματα»: ένιωσε οίκτο, επειδή –όπως λέει– στρατολογήθηκε με τη βία, και ταυτόχρονα θυμό, γιατί πολεμούσε εναντίον ανθρώπων που αγαπούσε.
Για ένα διάστημα, ο ανιψιός και ο γαμπρός της βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή. Η σκέψη ότι θα μπορούσαν να βρεθούν αντιμέτωποι τη στοίχειωνε. «Φοβόμουν ότι ο ένας θα σκότωνε τον άλλον», λέει.
Ο γαμπρός της σκοτώθηκε. Η σορός του δεν ανακτήθηκε ποτέ. Για την κόρη της, ήταν ο πρώτος της έρωτας. Η απώλεια έμεινε μετέωρη, χωρίς σώμα, χωρίς τελετή, χωρίς οριστικό αποχαιρετισμό.
Όταν προσπάθησε να μιλήσει στους γονείς της για τον πόνο της, εκείνοι της απάντησαν πως «ήταν αποτέλεσμα των επιλογών» της. Στους υπόλοιπους συγγενείς της έγινε «μαύρο πρόβατο». Ζήτησε βοήθεια από ψυχολόγο για να διαχειριστεί την κατάθλιψη και τον θυμό.
Στατιστικές μιας διάλυσης
Πριν από το 2022, σχεδόν 900.000 Ουκρανοί ζούσαν στη Ρωσία, σύμφωνα με επίσημα ρωσικά στοιχεία που δεν έχουν επικαιροποιηθεί.
Σχεδόν 8 εκατομμύρια άνθρωποι –το 18% του πληθυσμού της Ουκρανίας– κατέφυγαν στην Ευρώπη τον πρώτο χρόνο του πολέμου, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ. Τουλάχιστον 1,2 εκατομμύρια εγκατέλειψαν την Ουκρανία για τη Ρωσία, κυρίως από τις ρωσόφωνες ανατολικές περιοχές, σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, χωρίς να διευκρινίζεται πόσοι παρέμειναν μόνιμα.
Το Κίεβο κατηγορεί τη Μόσχα για εξαναγκαστικές μετακινήσεις. Οι ρωσικές αρχές απορρίπτουν τις αιτιάσεις.
Μέσα σε αυτούς τους αριθμούς, η Μαρία αποτελεί μία από τις λιγότερο ορατές κατηγορίες: Ουκρανοί που ζουν στη Ρωσία, χωρίς καθεστώς πρόσφυγα, χωρίς σαφή πολιτική προστασία, με διπλή καχυποψία να τους βαραίνει.
Εργασία, καχυποψία και συρρικνωμένοι κύκλοι
Η Μαρία εργάζεται σε κέντρο αισθητικής. Από το 2022, το πελατολόγιό της μειώθηκε αισθητά. Κάποιοι πελάτες έφυγαν στο εξωτερικό. Άλλοι διέκοψαν τη συνεργασία όταν έμαθαν ότι είναι Ουκρανή και δεν στηρίζει την εισβολή.
Ο κύκλος των φίλων της συρρικνώθηκε. Νιώθει μεγαλύτερη γαλήνη όταν είναι μόνη. «Κανείς να μη με προδίδει, κανείς να μη με καταγγέλλει», λέει. Σε ένα περιβάλλον όπου η δημόσια τοποθέτηση για τον πόλεμο μπορεί να έχει συνέπειες, η αυτολογοκρισία γίνεται καθημερινότητα.
Δεν παρακολουθεί πια ειδήσεις και έχει αποσυρθεί από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Δεν θέλω να μιλάω για τον πόλεμο. Δεν θέλω να τον σκέφτομαι άλλο», εξομολογείται.
Όταν βρίσκεται ανάμεσα σε ανθρώπους που υποστηρίζουν τη ρωσική στρατιωτική επιχείρηση, τραγουδά μέσα της ουκρανικά τραγούδια. «Έτσι αντιμετωπίζω τη μοναξιά μου», λέει.
Ο φόβος του οριστικού αποχωρισμού
Οι τηλεφωνικές συνομιλίες με τη μητέρα της διακόπτονται από σειρήνες και εκρήξεις. Κάθε διακοπή επικοινωνίας γεννά τον φόβο μιας αεροπορικής επιδρομής. «Ο μεγαλύτερος φόβος μου είναι ότι δεν θα τους ξαναδώ ποτέ», λέει με τη φωνή της να τρέμει.
Η σκέψη της φυγής προς την Ευρώπη περνά από το μυαλό της. Η οικονομική της κατάσταση είναι επισφαλής και δεν θα είχε καθεστώς πρόσφυγα, καθώς δεν έφυγε από ουκρανικό έδαφος μετά την εισβολή. Σε αντίθεση με εκατομμύρια συμπατριώτες της που κατέφυγαν στην ΕΕ, εκείνη βρίσκεται εκτός του πλαισίου διεθνούς προστασίας.
«Θα ήθελα να τελειώσει ο πόλεμος αύριο», λέει. Αναγνωρίζει όμως ότι η σύγκρουση έχει εγκλωβιστεί σε σκληρές πολιτικές θέσεις και αμοιβαίες απαιτήσεις. «Κανείς δεν θέλει να κάνει παραχωρήσεις. Και οι άνθρωποι που υποφέρουν δεν βρίσκονται στο επίκεντρο».
Η Μαρία ζει σε μια ενδιάμεση πραγματικότητα: ούτε αποδεκτή στην πατρίδα της, ούτε πλήρως ενταγμένη στη χώρα όπου κατοικεί επί δύο δεκαετίες. Ο πόλεμος για εκείνη δεν είναι μόνο γεωπολιτική σύγκρουση. Είναι μια διαρκής δοκιμασία ταυτότητας, οικογενειακών δεσμών και προσωπικής αντοχής.
