Η chikungunya, μια εξαιρετικά επώδυνη τροπική νόσος που μέχρι πρόσφατα περιοριζόταν σε περιοχές της Αφρικής και της Ασίας, αποκτά πλέον σταθερό αποτύπωμα στην Ευρώπη. Νέα επιστημονική μελέτη καταγράφει ότι, εξαιτίας της ανόδου της θερμοκρασίας, η μετάδοση του ιού από το κουνούπι-τίγρη είναι εφικτή για περισσότερους μήνες τον χρόνο σε χώρες του ευρωπαϊκού Νότου – μεταξύ αυτών και η Ελλάδα – ενώ το όριο θερμοκρασίας για τη διασπορά αποδεικνύεται σημαντικά χαμηλότερο από ό,τι πιστευόταν έως σήμερα.
Χαμηλότερο θερμοκρασιακό όριο, μεγαλύτερος κίνδυνος
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of the Royal Society Interface, αποτελεί την πρώτη πλήρη αξιολόγηση της επίδρασης της θερμοκρασίας στον χρόνο επώασης του ιού chikungunya μέσα στο κουνούπι-τίγρη (Aedes albopictus).
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ελάχιστη θερμοκρασία στην οποία μπορεί να συμβεί μετάδοση του ιού κυμαίνεται μεταξύ 13°C και 14°C, δηλαδή 2,5 βαθμούς Κελσίου χαμηλότερα από προηγούμενες εκτιμήσεις (16°C–18°C). Η διαφορά αυτή χαρακτηρίζεται «σοκαριστική», καθώς επεκτείνει γεωγραφικά και χρονικά το παράθυρο κινδύνου.
Με βάση τα νέα δεδομένα, η μετάδοση είναι πλέον εφικτή για περισσότερους από έξι μήνες ετησίως σε χώρες όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Ιταλία και η Ελλάδα, ενώ για τρεις έως πέντε μήνες τον χρόνο σε χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, όπως το Βέλγιο, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ελβετία. Ακόμη και στη νοτιοανατολική Αγγλία, οι συνθήκες επιτρέπουν μετάδοση για περίπου δύο μήνες ετησίως.
Από την Τανζανία στην Ευρώπη
Ο ιός chikungunya εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 1952 στην Τανζανία και παρέμενε επί δεκαετίες περιορισμένος σε τροπικές περιοχές, όπου καταγράφονται εκατομμύρια λοιμώξεις κάθε χρόνο. Η νόσος προκαλεί έντονο και παρατεταμένο πόνο στις αρθρώσεις, που μπορεί να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια. Σε μικρά παιδιά και ηλικιωμένους ενδέχεται να αποβεί μοιραία.
Σύμφωνα με τον Sandeep Tegar από το UK Centre for Ecology and Hydrology (UKCEH), η Ευρώπη θερμαίνεται με ρυθμό σχεδόν διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. «Το χαμηλότερο θερμοκρασιακό όριο για τη μετάδοση έχει τεράστια σημασία. Η βόρεια επέκταση της νόσου είναι ζήτημα χρόνου», σημειώνει.
Ο συνάδελφός του, Steven White, επισημαίνει ότι πριν από 20 χρόνια η εμφάνιση τροπικών νόσων όπως η chikungunya και ο δάγκειος πυρετός στην Ευρώπη θα θεωρούνταν αδιανόητη. «Σήμερα η πραγματικότητα έχει αλλάξει ριζικά. Η κλιματική αλλαγή και η εξάπλωση του επεμβατικού κουνουπιού εξηγούν την κατάσταση», τονίζει.
Εκρήξεις κρουσμάτων σε Γαλλία και Ιταλία
Αν και τα προηγούμενα χρόνια καταγράφονταν μεμονωμένα περιστατικά σε περισσότερες από δέκα ευρωπαϊκές χώρες, το 2025 σημειώθηκαν μεγάλες επιδημικές εξάρσεις σε Γαλλία και Ιταλία, με εκατοντάδες κρούσματα. Στη Γαλλία, από περίπου 30 περιστατικά σε βάθος δεκαετίας, τα κρούσματα ξεπέρασαν τα 800 μέσα σε ένα μόνο έτος.
Οι εξάρσεις πυροδοτούνται συνήθως από ταξιδιώτες που επιστρέφουν μολυσμένοι από τροπικές περιοχές – όπως το νησί Ρεϊνιόν – και στη συνέχεια τσιμπιούνται από τοπικά κουνούπια-τίγρη, τα οποία μεταδίδουν τον ιό στον πληθυσμό.
Το κουνούπι-τίγρη και η κατάργηση του «χειμερινού φραγμού»
Το Aedes albopictus, γνωστό ως ασιατικό κουνούπι-τίγρη, τσιμπά κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας και έχει επεκταθεί βόρεια τις τελευταίες δεκαετίες. Έχει εντοπιστεί και στο Ηνωμένο Βασίλειο, χωρίς όμως να έχει εγκατασταθεί μόνιμα.
Η διαδικασία μετάδοσης είναι συγκεκριμένη: όταν το κουνούπι τσιμπήσει μολυσμένο άτομο, ο ιός εισέρχεται στο έντερό του και, μετά από περίοδο επώασης, φθάνει στους σιελογόνους αδένες. Αν η περίοδος επώασης είναι μικρότερη από τον χρόνο ζωής του εντόμου, τότε το κουνούπι μπορεί να μεταδώσει τον ιό στο επόμενο θύμα.
Μέχρι σήμερα, οι ψυχροί ευρωπαϊκοί χειμώνες λειτουργούσαν ως φυσικός «φραγμός», διακόπτοντας τον κύκλο μετάδοσης από έτος σε έτος. Ωστόσο, οι επιστήμονες παρατηρούν πλέον δραστηριότητα του κουνουπιού-τίγρη καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους σε περιοχές της Νότιας Ευρώπης, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο μεγαλύτερων και πιο παρατεταμένων επιδημιών.
Ποιες είναι οι συνέπειες για τη δημόσια υγεία
Η World Health Organization (ΠΟΥ) επισημαίνει ότι έως και το 40% των ασθενών μπορεί να συνεχίζει να υποφέρει από αρθρίτιδα ή έντονο πόνο ακόμη και πέντε χρόνια μετά τη λοίμωξη. Η νόσος δεν είναι απλώς μια παροδική ιογενής λοίμωξη, αλλά μπορεί να αφήσει μακροχρόνιο αποτύπωμα στην ποιότητα ζωής.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η Ευρώπη διαθέτει ακόμη περιθώρια ελέγχου της εξάπλωσης. Κρίσιμη θεωρείται η ενημέρωση των πολιτών για την απομάκρυνση στάσιμων νερών – όπου αναπαράγονται τα κουνούπια – καθώς και η χρήση εντομοαπωθητικών και προστατευτικής ένδυσης. Παράλληλα, απαιτούνται συστήματα επιτήρησης και έγκαιρης ανίχνευσης κρουσμάτων.
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της νέας υγειονομικής πρόκλησης
Για τη χώρα μας, τα νέα επιστημονικά δεδομένα έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η δυνατότητα μετάδοσης για πάνω από μισό έτος δημιουργεί συνθήκες που απαιτούν ενισχυμένη επιτήρηση, ειδικά σε περιόδους αυξημένων ταξιδιωτικών ροών.
Η κλιματική κρίση μεταβάλλει ριζικά τον επιδημιολογικό χάρτη της Ευρώπης. Η chikungunya, μια νόσος που πριν λίγα χρόνια φάνταζε γεωγραφικά μακρινή, εντάσσεται πλέον στις πραγματικές απειλές για τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η επέκτασή της προς βορειότερα γεωγραφικά πλάτη αποτελεί εξέλιξη που θα επιβεβαιωθεί τα επόμενα χρόνια, εφόσον η θερμοκρασιακή άνοδος συνεχιστεί με τους ίδιους ρυθμούς.