Στις 17 Φεβρουαρίου 1600, στην πλατεία Κάμπο ντε’ Φιόρι της Ρώμης, ο Ιταλός φιλόσοφος Τζορντάνο Μπρούνο οδηγήθηκε στην πυρά. Η Ιερά Εξέταση τον είχε κρίνει ένοχο για αίρεση. Ανάμεσα στις κατηγορίες που τον οδήγησαν στην καταδίκη βρισκόταν μια ιδέα που σήμερα μοιάζει αυτονόητη για την κοσμολογία: ότι το σύμπαν είναι άπειρο και ότι υπάρχουν αμέτρητοι κόσμοι πέρα από τον δικό μας.
Η εκτέλεσή του δεν αποτέλεσε απλώς ένα επεισόδιο θρησκευτικής μισαλλοδοξίας της ύστερης Αναγέννησης. Αποτύπωσε τη σφοδρή σύγκρουση ανάμεσα στη θεολογική αυθεντία και τη ριζοσπαστική σκέψη σε μια Ευρώπη που άλλαζε με ταχύτητα.
Από το μοναστήρι στην αμφισβήτηση
Γεννημένος το 1548 στη Νόλα της νότιας Ιταλίας, ο Μπρούνο εντάχθηκε σε νεαρή ηλικία στο τάγμα των Δομινικανών. Η πνευματική του ανησυχία, όμως, ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της σχολαστικής θεολογίας. Επηρεασμένος από τον Κοπέρνικο και τη νεοπλατωνική παράδοση, διατύπωσε μια κοσμολογία που διεύρυνε ριζικά το ηλιοκεντρικό μοντέλο.
Για τον Μπρούνο, το σύμπαν δεν είχε κέντρο. Δεν περιοριζόταν από μια σφαίρα άστρων. Ήταν άπειρο, γεμάτο από αναρίθμητους ήλιους και πλανήτες, πιθανούς φορείς ζωής. Η Γη δεν κατείχε προνομιακή θέση. Ο άνθρωπος δεν βρισκόταν στο κέντρο της δημιουργίας.
Η σκέψη αυτή δεν αφορούσε μόνο την αστρονομία. Υπονόμευε μια ολόκληρη θεολογική κοσμοαντίληψη.
Η σύγκρουση με την Ιερά Εξέταση
Στα τέλη του 16ου αιώνα, η Ρώμη επιχειρούσε να επιβάλει πειθαρχία απέναντι στις προκλήσεις της Μεταρρύθμισης και των νέων επιστημονικών ιδεών. Ο Μπρούνο, περιπλανώμενος διανοούμενος σε Ιταλία, Γαλλία, Αγγλία και γερμανικά κρατίδια, δίδασκε, έγραφε και αμφισβητούσε.
Το 1592 συνελήφθη στη Βενετία και παραδόθηκε στη ρωμαϊκή Ιερά Εξέταση. Μετά από πολυετή φυλάκιση και ανακρίσεις, αρνήθηκε να αποκηρύξει πλήρως τις θέσεις του. Το 1600 καταδικάστηκε ως αιρετικός.
Η απόφαση εκτελέστηκε δημόσια. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ο Μπρούνο αντιμετώπισε την ετυμηγορία με πείσμα, φέρεται μάλιστα να δήλωσε προς τους δικαστές του ότι ίσως εκείνοι φοβούνταν περισσότερο την απόφαση από ό,τι ο ίδιος.
Μάρτυρας της επιστήμης ή της ελευθερίας της σκέψης;
Η ιστορική συζήτηση για τον Μπρούνο παραμένει σύνθετη. Δεν ήταν επιστήμονας με τη σύγχρονη έννοια, ούτε θεμελίωσε εμπειρικές αποδείξεις για το άπειρο σύμπαν. Υπήρξε φιλόσοφος, μυστικιστής και στοχαστής που συνέδεσε την κοσμολογία με μια πανθεϊστική αντίληψη του θείου.
Η καταδίκη του δεν αφορούσε αποκλειστικά την αστρονομία. Περιλάμβανε θεολογικές απόψεις για τη φύση του Χριστού, της ψυχής και της Εκκλησίας. Ωστόσο, στη συλλογική μνήμη, ο Μπρούνο ενσαρκώνει τη ρήξη ανάμεσα στην εξουσία και την ελεύθερη έρευνα.
Σήμερα, στο ίδιο σημείο όπου κάηκε, υψώνεται το άγαλμά του. Η σκιά του κοιτά προς το Βατικανό, σύμβολο μιας εποχής που επιχείρησε να καταπνίξει ιδέες οι οποίες τελικά διαμόρφωσαν τη σύγχρονη κοσμοαντίληψη.
Η κληρονομιά ενός «επικίνδυνου» στοχαστή
Η ιδέα των πολλαπλών κόσμων αποτελεί πλέον αντικείμενο σοβαρής επιστημονικής έρευνας. Η αστροφυσική αναζητά εξωπλανήτες, εξετάζει την πιθανότητα ζωής πέρα από τη Γη και μελετά τη δομή ενός σύμπαντος που αποδεικνύεται αχανές.
Ο Μπρούνο δεν δικαιώθηκε θεσμικά στην εποχή του. Η ιστορία, όμως, τον κατέταξε στους συμβολικούς προδρόμους της νεωτερικής σκέψης. Η πυρά του 1600 δεν κατάφερε να περιορίσει την ιδέα του άπειρου. Αντίθετα, τη μετέτρεψε σε σύμβολο της ανθρώπινης επιμονής να αμφισβητεί τα όρια που της επιβάλλονται.