Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, κλείνοντας έναν αιώνα που ταυτίστηκε με τη μελέτη, την υπεράσπιση και την επανανοηματοδότηση της Ιστορίας. Εμβληματική μορφή της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης, σφράγισε τη βυζαντινολογία, άφησε ισχυρό αποτύπωμα στους θεσμούς της πανεπιστημιακής ζωής και διαμόρφωσε έναν δημόσιο λόγο με καθαρότητα, τόλμη και φιλοσοφικό βάθος.
Γεννημένη στην Αθήνα το 1926 από Μικρασιάτες γονείς, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η μνήμη της προσφυγιάς και η αίσθηση της ιστορικής συνέχειας ήταν βιωμένες εμπειρίες. Σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε στο Παρίσι, όπου εγκαταστάθηκε μόνιμα. Εκεί γνώρισε τον σύζυγό της, Ζακ Αρβελέρ, αξιωματικό του Γαλλικού Πολεμικού Ναυτικού, με τον οποίο απέκτησε μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.
Το Βυζάντιο ως πολιτική και πολιτισμική πρόταση
Για την Αρβελέρ, το Βυζάντιο δεν αποτέλεσε ποτέ ένα κλειστό, μουσειακό παρελθόν. Το αντιμετώπισε ως ζωντανό εργαστήριο πολιτικής σκέψης, διοικητικής οργάνωσης και πολιτισμικής ώσμωσης. Με το ερευνητικό και συγγραφικό της έργο επανατοποθέτησε τον ρόλο του βυζαντινού κόσμου στην ευρωπαϊκή ιστορία, αναδεικνύοντας τη συμβολή του στη διαμόρφωση της Αναγέννησης και της ίδιας της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Το έργο της, εκτενές και πολυμεταφρασμένο, αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη διεθνή βυζαντινολογία, ενώ παράλληλα άνοιξε έναν ευρύτερο διάλογο για τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Η έννοια της «ελληνικής συνέχειας» βρέθηκε στο επίκεντρο της σκέψης της, μέσα από μια σύνθεση αρχαιότητας, Βυζαντίου και νεότερου ελληνισμού.
Η Σορβόννη και η κατάκτηση της κορυφής
Η διεθνής ακαδημαϊκή της διαδρομή υπήρξε ιστορική. Από το 1967 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και έγινε η πρώτη γυναίκα, σε επτά αιώνες ιστορίας του ιδρύματος, που ανέλαβε τα ανώτατα διοικητικά του αξιώματα: πρόεδρος τμήματος, πρόεδρος πανεπιστημίου και, το 1976, πρύτανης.
Η παρουσία της στους θεσμούς της ευρωπαϊκής πανεπιστημιακής ζωής είχε ουσία και πολιτικό βάθος. Υπερασπίστηκε τον ρόλο του πανεπιστημίου ως χώρου ελευθερίας, κριτικής σκέψης και δημοκρατικής παιδείας, σε μια περίοδο έντονων ιδεολογικών και κοινωνικών μετασχηματισμών.
Παράλληλα, συμμετείχε ενεργά σε διεθνείς οργανισμούς και πολιτιστικά ιδρύματα, από το Centre Georges Pompidou έως την UNESCO και το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, γεφυρώνοντας τη θεωρητική γνώση με τη σύγχρονη πολιτιστική πολιτική.
Η αυτοβιογραφική εξομολόγηση και ο στοχασμός για την ψυχή
Στο βιβλίο «Από μένα αυτά…», που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη, μέσα από συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά και την Εφη Βασιλοπούλου, ξετύλιξε τη διαδρομή της ζωής της: τα παιδικά χρόνια, την Κατοχή και την Αντίσταση, τη μετανάστευση, τη μητρότητα, τον έρωτα, την απώλεια.
Στις σελίδες του βιβλίου η προσωπική μνήμη συνομιλεί με τη μεγάλη Ιστορία. Η Αρβελέρ μίλησε για τη μνήμη και τη λήθη, για την αλήθεια και την αυτογνωσία, για την πειθαρχία ως συνειδητή επιλογή θυσιών. Ο λόγος της διατηρούσε τη δωρική πυκνότητα που τη χαρακτήριζε: «Αν είχα τη δυνατότητα να αφαιρέσω ένα ελάττωμα του Ελληνα, θα ήταν το εγώ», είχε δηλώσει, συμπυκνώνοντας σε μία φράση μια ολόκληρη κοινωνική διάγνωση.
Στον στοχασμό της για τη μεταθανάτια μοίρα της ψυχής, κατέληγε σε μια βαθιά ανθρώπινη διαπίστωση: όσο ζούμε, μεταβιβάζουμε τη «σκυτάλη» της ψυχής σε άλλους. Η ύπαρξη αποκτά έτσι συλλογική διάσταση και συνέχεια.
Πατρίδα ως συγκίνηση και ιστορική ευθύνη
Για την Αρβελέρ, η πατρίδα οριζόταν ως συγκίνηση και κοινή μνήμη. Ως το «εμείς» που συγκροτείται μέσα από κοινά βιώματα και πολιτισμικές αναφορές. Η προσέγγισή της υπερέβαινε τα στενά γεωγραφικά όρια και άγγιζε μια πολιτισμική και ηθική κοινότητα.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και η τολμηρή της θέση για τον Μέγας Αλέξανδρος, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι είναι θαμμένος στον μεγάλο βασιλικό τάφο της Βεργίνας και όχι ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας. Η θέση αυτή, που επαναλάμβανε με συνέπεια, εντασσόταν σε μια ευρύτερη αγωνία για την ιστορική αλήθεια και την ερμηνευτική τόλμη.
«Πριν και μετά την Ελένη»
Τον Νοέμβριο του 2025, στο Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, πραγματοποιήθηκε εκδήλωση προς τιμήν της με θέμα τις αντηρίδες του βυζαντινού πολιτισμού ως προπύλαια της Αναγέννησης. Ηταν μια δημόσια αναγνώριση της συμβολής της στην κατανόηση της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Ο Προκόπης Παυλόπουλος είχε τονίσει ότι η ιστορία του Βυζαντίου «θα μετριέται πριν την Ελένη και μετά την Ελένη», επισημαίνοντας πως ανέδειξε την πεμπτουσία του βυζαντινού πολιτισμού με διεθνή εμβέλεια.
Με την απώλειά της κλείνει ένας κύκλος που συνδέει τη βιωμένη εμπειρία του 20ού αιώνα με τις μεγάλες ιδέες της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Η παρακαταθήκη της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ παραμένει ενεργή: στη μελέτη της Ιστορίας ως ζώσας μνήμης, στην υπεράσπιση της παιδείας, στη διαρκή αναζήτηση του «εμείς» απέναντι στο ατομικό «εγώ».