Τις τελευταίες ημέρες βρίσκεται σε εξέλιξη στο eBay δημοπρασία φωτογραφιών που απεικονίζουν τους 200 Έλληνες αντιστασιακούς, κρατούμενους των ναζιστικών δυνάμεων κατοχής, καθ’ οδόν προς το εκτελεστικό απόσπασμα στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944.
Του Βασίλη Σωτηρόπουλου*
Ήδη ένα από τα θύματα της θηριωδίας έχει ταυτοποιηθεί δημοσίως. Οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν υλικά τεκμήρια εγκλήματος πολέμου, μοναδικά ιστορικά ντοκουμέντα άρρηκτα συνδεδεμένα με συγκεκριμένο γεγονός της ελληνικής και ευρωπαϊκής Ιστορίας και με τη συλλογική μνήμη του Ελληνικού λαού. Το γεγονός ότι, λόγω παλαιότητας, δεν υφίστανται πνευματικά δικαιώματα τρίτων δεν συνεπάγεται ότι το υλικό αυτό είναι ελεύθερο προς εμπορία ή ότι το ελληνικό κράτος στερείται νομικών μέσων παρέμβασης. Το ζήτημα δεν ρυθμίζεται από το δίκαιο του copyright αλλά από το δίκαιο της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και τις θεμελιώδεις αρχές προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ιστορικής μνήμης.
Σε διεθνές επίπεδο, η Σύμβαση της UNESCO του 1970 για τα μέσα απαγόρευσης και παρεμπόδισης της παράνομης εισαγωγής, εξαγωγής και μεταβίβασης κυριότητας πολιτιστικών αγαθών ορίζει στο άρθρο 1 ότι ως πολιτιστικά αγαθά νοούνται και τα α ν τ ι κ ε ί μ ε ν α ι σ τ ο ρ ι κ ή ς σ η μ α σ ί α ς που συνδέονται με σημαντικά ιστορικά γεγονότα. Στο άρθρο 7 στοιχ. β΄ προβλέπεται η υποχρέωση των κρατών να λαμβάνουν μέτρα για την ανάκτηση και επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που απομακρύνθηκαν κατά παράβαση των κανόνων προστασίας, ενώ στο άρθρο 13 στοιχ. δ΄ αναγνωρίζεται ρητώς το δικαίωμα κάθε κράτους να χ α ρ α κ τ η ρ ί ζ ε ι ορισμένα πολιτιστικά αγαθά ως αναπαλλοτρίωτα και εκτός συναλλαγής. Παράλληλα, η Σύμβαση UNIDROIT του 1995 για τα κλαπέντα ή παρανόμως εξαχθέντα πολιτιστικά αγαθά, στο άρθρο 2, περιλαμβάνει στα πολιτιστικά αγαθά και όσα έχουν ουσιώδη σημασία για την ιστορία ενός κράτους, ενώ στα άρθρα 3 και 5 θεσπίζει υ π ο χ ρ έ ω σ η ε π ι σ τ ρ ο φ ή ς ακόμη και σε περιπτώσεις καλόπιστης κατοχής, όταν το αντικείμενο έχει θεμελιώδη σημασία για την πολιτιστική κληρονομιά του αιτούντος κράτους. Επιπλέον, η Σύμβαση της Χάγης του 1954 για την προστασία πολιτιστικών αγαθών σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης, σε συνδυασμό με το Δεύτερο Πρωτόκολλο του 1999 (κυρώθηκε με τον Ν.3317/2005), εντάσσει στην προστασία της όχι μόνο μνημεία αλλά κ α ι κ ι ν η τ ά τ ε κ μ ή ρ ι α μ ε γ ά λ η ς σημασίας που συνδέονται άμεσα με ένοπλες συγκρούσεις και απαγορεύει την εμπορική τους εκμετάλλευση κατά τρόπο που προσβάλλει τον σκοπό της προστασίας τους.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Οδηγία 2014/60/ΕΕ για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που έχουν απομακρυνθεί παρανόμως από το έδαφος κράτους-μέλους ορίζει στο άρθρο 2 ότι πολιτιστικό αγαθό είναι κάθε αντικείμενο το οποίο ένα κράτος-μέλος έχει χαρακτηρίσει ως εθνικής σημασίας για την πολιτιστική του κληρονομιά. Στο άρθρο 6 προβλέπεται ρητώς η δυνατότητα λήψης προσωρινών και ασφαλιστικών μέτρων, συμπεριλαμβανομένης της α ν α σ τ ο λ ή ς π ώ λ η σ η ς ή δ η μ ο π ρ α σ ί α ς, ενώ στο άρθρο 8 κατοχυρώνεται η άσκηση αγωγής επιστροφής ενώπιον των δικαστηρίων του κράτους όπου βρίσκεται το αγαθό.
Το ελληνικό δίκαιο παρέχει ακόμη σαφέστερη και ισχυρότερη βάση παρέμβασης. Ο ν. 3028/2002 «Για την Προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» ορίζει στο άρθρο 2 παρ. 1 ότι πολιτιστικά αγαθά είναι όλα τα υλικά τεκμήρια της ανθρώπινης δραστηριότητας που έχουν ιστορική, κοινωνική ή πολιτιστική σημασία. Στα άρθρα 20 και 21 προβλέπεται ότι κ ι ν η τ ά μ ν η μ ε ί α ν ε ό τ ε ρ η ς π ο λ ι τ ι σ τ ι κ ή ς κ λ η ρ ο ν ο μ ι ά ς, ακόμη και μεταγενέστερα του 1830, μπορούν να χαρακτηριστούν ως μνημεία λόγω της ιστορικής τους σημασίας και ότι τα μνημεία αυτά είναι εκτός συναλλαγής και αναπαλλοτρίωτα. Στο άρθρο 24 παρέχεται στο Ελληνικό Δημόσιο η δυνατότητα να α ξ ι ώ σ ε ι τ η ν κ α τ ο χ ή ή την κ υ ρ ι ό τ η τ α κ ι ν η τ ώ ν μ ν η μ ε ί ω ν για λόγους δημοσίου συμφέροντος. Με βάση τις διατάξεις αυτές, το Υπουργείο Πολιτισμού μπορεί με διοικητική πράξη να χ α ρ α κ τ η ρ ί σ ε ι τ ι ς σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν ε ς φ ω τ ο γ ρ α φ ί ε ς ως κινητά μνημεία νεότερης πολιτιστικής κληρονομιάς, γεγονός που αρκεί για να θεμελιώσει νομικά την αξίωση αναστολής της δημοπρασίας, ελέγχου της αυθεντικότητας και τελικώς επιστροφής και απόκτησης του υλικού φορέα ενσωμάτωσης των φωτογραφιών.
Η Ελλάδα έχει στο παρελθόν παρέμβει επιτυχώς σε διεθνείς δημοπρασίες και ιδιωτικές συλλογές, όχι επικαλούμενη πνευματικά δικαιώματα, αλλά ακριβώς τον χαρακτηρισμό πολιτιστικών αγαθών ως εκτός συναλλαγής, με χαρακτηριστικά παραδείγματα υποθέσεις επαναπατρισμού αρχαιοτήτων από μεγάλα μουσεία και οίκους δημοπρασιών. Το ίδιο νομικό σκεπτικό μπορεί και οφείλει να εφαρμοστεί και εδώ. Οι φωτογραφίες της Καισαριανής είναι μέρος της ελληνικής Ιστορίας, τεκμήρια εγκλήματος πολέμου και φορείς μνήμης. Η εμπορική τους εκμετάλλευση είναι νομικά αμφισβητήσιμη και απολύτως αντιμετωπίσιμη από το ισχύον διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό δίκαιο.
Τα βήματα νομικής δράσης της Ελλάδας, μπορούν να είναι τα εξής:
1) Η άμεση καταγραφή του περιστατικού
Η αρμόδια υπηρεσία του ΥΠΠΟ (δηλαδή η Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών ή/και η αρμόδια Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς) μπορει να δημιουργήσει ένα πλήρες αποδεικτικό αρχείο, καταγράφοντας τα διαθέσιμα δεδομένα: URL, item number, screenshots όλων των εικόνων/περιγραφών, στοιχεία πωλητή (ό,τι εμφανίζεται δημόσια), τιμή/χρονοδιάγραμμα δημοπρασίας, όρους αποστολής, χώρα αντικειμένου. Αυτό είναι κρίσιμο για να στηριχθεί μετά αίτημα αναστολής/ασφαλιστικών και τυχόν αγωγή επιστροφής.
2) Το αίτημα της Ελληνικής Δημοκρατίας στο eBay για αναστολή της δημοπρασίας
Το ΥΠΠΟ (ως δημόσια αρχή) μπορεί να υποβάλει άμεσα αίτημα κατάργησης/αναστολής του listing μέσω των καναλιών αναφοράς του eBay, τεκμηριώνοντας ότι το αντικείμενο «δείχνει/περιέχει πραγματική εκτέλεση» ή/και «προσπαθεί να αποκομίσει κέρδος από ανθρώπινη τραγωδία». Το eBay ρητά δεν επιτρέπει listings που «show… real acts of… execution…» κ.λπ. και απαγορεύει listings που επιχειρούν να κερδίσουν από ανθρώπινη τραγωδία/οδύνη. Αυτό συχνά είναι το ταχύτερο πρακτικό “stop” και δεν προϋποθέτει την κίνηση δικαστικής διαδικασίας.
Χωρίς να υποκαθιστά τη νομική ή διπλωματική οδό, μια επίσημη ανακοίνωση/επιστολή του ΥΠΠΟ προς eBay, με νομική τεκμηρίωση και αίτημα “hold pending investigation”, συχνά οδηγεί σε ταχύτερη απόσυρση listing, ιδίως όταν ερείδεται και σε ευθεία παραβίαση της πολιτικής του eBay για πραγματικές εκτελέσεις
3) Ο χαρακτηρισμός των τεκμηρίων με διοικητική πράξη
Το ΥΠΠΟ πρέπει να ενεργοποιήσει τη διαδικασία του ν. 3028/2002 για να τεκμηριώσει ότι οι φωτογραφίες είναι «πολιτιστικό αγαθό» και μπορούν να υπαχθούν σε καθεστώς προστασίας ως κινητό μνημείο λόγω ιστορικής σημασίας. Η νομική βάση είναι ο ορισμός των πολιτιστικών αγαθών (άρθρο 2) και ο μηχανισμός χαρακτηρισμού κινητών μνημείων (άρθρο 20). Πρακτικά, θα πρέπει να σχηματιστεί φάκελος και εισήγηση τεκμηρίωσης (ιστορική περιγραφή, συσχέτιση με γεγονός 1/5/1944, βιβλιογραφία/αρχειακές αναφορές, σύγκριση με γνωστά στιγμιότυπα, τεχνική περιγραφή φωτογραφικού υλικού). Αν χρειάζεται, το ΥΠΠΟ ορίζει ειδικούς/εμπειρογνώμονες (φωτογραφικό αρχείο, ιστορικούς, συντηρητές φωτογραφίας) ώστε να υπάρχει “prima facie” βάση αυθεντικότητας/προέλευσης πριν ζητηθεί δικαστική συνδρομή στο Βέλγιο. Η ουσία του ελληνικού επιχειρήματος (και ο λόγος που ο χαρακτηρισμός είναι κρίσιμος) είναι ότι, αφού χαρακτηριστεί ως μνημείο/πολιτιστικό αγαθό προστατευόμενο, το υλικό φορέα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως πράγμα που υπάγεται σε ειδικό καθεστώς προστασίας (και, κατά περίπτωση, “εκτός συναλλαγής/αναπαλλοτρίωτο” κατά την ελληνική έννομη τάξη). Ο ν. 3028/2002 είναι το “εσωτερικό θεμέλιο” αυτής της θέσης.
4) Ενεργοποίηση του ενωσιακού δικαίου και της διαδικασίας των ασφαλιστικών μέτρων
Η Οδηγία 2014/60/ΕΕ απαιτεί από κάθε κράτος να ορίζει κεντρική αρχή για υποθέσεις επιστροφής και προβλέπει διοικητική συνεργασία και ανταλλαγή πληροφοριών. Στην Ελλάδα η προσαρμογή στο πλαίσιο αυτό έγινε με τον ν. 4355/2015. Άρα, το ΥΠΠΟ πρέπει να “ανοίξει υπόθεση” μέσω της αρμόδιας κεντρικής αρχής/σημείου επαφής που χειρίζεται επιστροφές πολιτιστικών αγαθών. Το ΥΠΠΟ δεν πρέπει να περιμένει να κλείσει η δημοπρασία, αλλά ούτε καν να ανταποκριθεί η πλατφόρμα ή ο ιδιοκτήτης: καταθέτει/ζητά στο Βέλγιο αίτηση ασφαλιστικών μέτρων για να απαγορευθεί η διάθεση/μεταβίβαση και να διατηρηθεί το αντικείμενο μέχρι να κριθεί η υπόθεση. Η λογική των προσωρινών μέτρων ενισχύεται και από το πλαίσιο της Οδηγίας 2014/60/ΕΕ. Σε αυτό το στάδιο το ΥΠΠΟ ζητά από τις βελγικές αρχές (ή/και μέσω δικαστηρίου) να υποχρεώσει τον κάτοχο να παρουσιάσει τον υλικό φορέα/αρνητικά/πρωτότυπα, στοιχεία προέλευσης, αποδείξεις κτήσης, ιστορικό μεταβιβάσεων.
5) Άμεσο διακρατικό αίτημα του Υπουργείου Εξωτερικών προς το Βέλγιο
Απαραίτητο είναι το σχετικό διπλωματικό διάβημα για να ζητηθεί από τις βελγικές αρχές: (α) ταυτοποίηση κατόχου/τοποθεσίας, (β) δέσμευση/κατάσχεση ή άλλη προσωρινή διασφάλιση, (γ) παρεμπόδιση εξαγωγής/μετακίνησης. Η Οδηγία προβλέπει συνεργασία και, κρίσιμα, επιτρέπει τη λήψη προσωρινών μέτρων ώστε το αγαθό να μη “διαφύγει” από τη διαδικασία επιστροφής. Στο αίτημα προς Βέλγιο/και στο δικόγραφο, η Ελλάδα στηρίζει ότι: (α) πρόκειται για πολιτιστικό αγαθό ιστορικής σημασίας (UNESCO 1970), (β) το κράτος έχει δικαίωμα να το χαρακτηρίσει αναπαλλοτρίωτο και να επιδιώξει ανάκτηση (άρθρο 13(c)–(d) της UNESCO 1970), και (γ) ως συμβαλλόμενο κράτος μπορεί να ζητήσει από αρμόδια αρχή άλλου συμβαλλομένου κράτους την επιστροφή πολιτιστικού αγαθού που απομακρύνθηκε παρανόμως (άρθρο 5 UNIDROIT 1995).
Αυτές είναι οι ενέργειες στις οποίες πρέπει να προχωρήσουν οι Ελληνικές Αρχές. Όχι η “αγορά” από το Ίδρυμα της Βουλή των Ελλήνων όπως γράφτηκε σήμερα, η οποία θα επέτρεπε και θα “νομιμοποιούσε” την ανεμπόδιστη κυκλοφορία των φωτογραφιών ως προϊόντων διαθέσιμων προς εμπορία. Μια τέτοια προσέγγιση απλά θα ενθάρρυνε την αντίληψη ότι τα κινητά τεκμήρια πολιτισμικής κληρονομιάς είναι αντικείμενα προς πώληση και για εμπορικές συναλλαγές.
Όχι.
Η Ελλάδα πρέπει να αξιώσει να της επιστραφεί αυτό που της ανήκει, μέσα από τις προβλεπόμενες διαδικασίες που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Και πρέπει να το κάνει άμεσα και πριν να είναι ήδη πολύ αργά.
*δικηγόρος