Τάπλα (ποντιακό γυναικείο κάλυμμα κεφαλής) με διακοσμητικά στοιχεία ραμμένα φλουριά, υφασμάτινη ποδιά με κέντημα με μπρισίμι, πίνακας μεικτής τεχνικής που απεικονίζει την καπετάνισσα των Μακεδονομάχων, Περιστέρα Κράκα και περιδέραιο από χρυσοκλωστή τυλιγμένη στο χέρι· όλα έργα σύγχρονων εικαστικών, περιβάλλουν παραδοσιακές φορεσιές και λαογραφικά εκθέματα από τη μόνιμη συλλογή του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας στη νέα έκθεση «Χρυσά και μάλλινα γαϊτάνια με τα χρυσά στριφτά κορδόνια».
Από τα ενδύματα, τα κοσμήματα και τα αντικείμενα της εκθεσιακής ενότητας «Η Μακεδονική Κοινωνία» του Μουσείου, από τη φόρμα, τα μοτίβα, τους συμβολισμούς, το αισθητικό και νοητικό αποτύπωμά τους στη σημερινή εποχή 38 καλλιτέχνες εμπνεύστηκαν και δημιούργησαν, με διάφορα μέσα, σύγχρονα έργα μικρής και μεσαίας κλίμακας.
«Πηγή έμπνευσης είναι οι παραδοσιακές φορεσιές, τα εξαρτήματά τους και τα λαογραφικά αντικείμενα στις βιτρίνες. Είναι, δηλαδή, το ίδιο το Μουσείο πηγή έμπνευσης, ο πλούτος του ο λαογραφικός», τόνισε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η επιμελήτρια της έκθεσης, αρχαιολόγος-ιστορικός τέχνης, Ίρις Κρητικού.
Η γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά από την Αλεξάνδρεια Ημαθίας (Γιδάς) που συνθέτουν γιλέκο με γούνα, σαγιάς με βελουδένιες «ποδιές», πουκάμισο, υφαντό ζωνάρι και κεφαλόδεσμο με κοσμήματα και η στολή του Μακεδονομάχου Γεωργίου Ρουμπέση (Καπετάν Τζαβάρα), μεταξύ άλλων, αποτέλεσαν αφετηρία για νέες δημιουργίες.
«Με το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα ξεκινήσαμε μια συνομιλία το περασμένο καλοκαίρι, η οποία ελπίζουμε πως θα οδηγήσει σε μια μεγάλη έκθεση σε περίπου 1,5 χρόνο. Στο πλαίσιο αυτό, συζητώντας τη δική τους δυνατότητα εξωστρέφειας και διερευνώντας κάποια συνεργασία πιο γοργή, σκέφτηκα να τους προτείνω έναν διάλογο που δεν διαταράσσει το εκθεσιακό τους πρόγραμμα, έναν διάλογο μέσα στις ίδιες τις αίθουσες, που δεν εμποδίζει τη ροή των εκθέσεων που είχε προγραμματιστεί νωρίτερα», ανέφερε η Ίρις Κρητικού, εξηγώντας πώς προέκυψε η ιδέα της έκθεσης. «Η ιδέα για την έκθεση γεννήθηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο, όταν, μαζί με τη διευθύντρια του ΚΕΜΙΤ-ΙΜΜΑ και καθηγήτρια του ΠΑΜΑΚ, Σταυρούλα Μαυρογένη, συναντήσαμε την αρχαιολόγο-ιστορικό Τέχνης Ίριδα Κρητικού και την ξεναγήσαμε στο Μουσείο μας. Η συζήτησή μας επικεντρώθηκε στις πολλαπλές διασυνδέσεις παρόντος και παρελθόντος μέσω της τέχνης, καθώς και στην επανανοηματοδότηση της ιστορίας μέσα από τη μουσειολογία και την επιμέλεια εκθέσεων. Μέσα από αυτή τη δημιουργική ανταλλαγή ιδεών διαμορφώθηκε η πρόταση μιας έκθεσης σύγχρονων εικαστικών σε άμεση συνομιλία με τη συλλογή του ΙΜΜΑ, οργανικά ενταγμένη σε χώρο της μόνιμης έκθεσής του», ανέφερε η διευθύντρια του ΙΜΜΑ, Αθηνά Παυλίδου.
«Είναι κάτι που εγώ το κάνω πάρα πολύ συχνά. Επειδή είμαι πρώτα αρχαιολόγος και μετά ιστορικός της τέχνης, ενδιαφέρομαι πάρα πολύ για το ζήτημα της διαχρονίας, για τη συνέχεια δηλαδή και της κλασικότητας και της παράδοσης και των εννοιών που αφορούν στον άνθρωπο. Θεωρώ ότι τα ζητήματα της θνητότητας και της αθανασίας, της ομορφιάς και της αρρώστιας, του πλούτου, της φτώχειας, του πολέμου, της ειρήνης, είναι διαχρονικά και απασχολούν τον άνθρωπο, είτε μιλάμε για την προϊστορία είτε για την κλασική αρχαιότητα, είτε για το Βυζάντιο, είτε μιλάμε για τη νεότερη εποχή, είναι θέματα που θίγονται συνεχώς», υπογράμμισε η επιμελήτρια της έκθεσης.
«Από εκεί και πέρα, οι φόρμες, οι συμβολισμοί, τα αποτροπαϊκά αντικείμενα, όλα αυτά επίσης εμφανίζονται συνεχώς. Και εμένα με ενδιαφέρει αυτό, όπως επίσης πάντοτε με ενδιέφερε το να φωτίζω και τη ζωγραφική, τη γλυπτική και τις εφαρμοσμένες τέχνες», συμπλήρωσε, διευκρινίζοντας ότι δίνει μεγάλη σημασία στην κεραμική, στην υφαντική, στην κοσμηματοποιία, επειδή θεωρεί ότι υπάρχει μια συνέχεια σε αυτούς τους τομείς.
Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση είναι απ’ όλη την Ελλάδα, πολλοί έχουν συνεργαστεί ξανά με την Ίριδα Κρητικού και τους αφορά επίσης αυτού του είδους ο διάλογος.
Στην περίπτωση της συγκεκριμένης έκθεσης, η επιμελήτρια απευθύνθηκε σε κάποιους καλλιτέχνες που ήξερε ότι έχουν ήδη κάποια έργα σχετικά και σε κάποιους που είχαν τη διάθεση και την επιθυμία να δημιουργήσουν νέα έργα. Τα έργα αυτά είναι φτιαγμένα ή από ελαφριά ύλη, ύφασμα, χαρτί, νήμα, κερί, γύψο, ή από ανακυκλώσιμα υλικά ή από μέταλλο, η από κεραμικό. Όλα είναι τοποθετημένα κοντά στα συγκεκριμένα εκθέματα του Μουσείου, που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης των καλλιτεχνών.
«Για μία ακόμα φορά εντυπωσιάστηκα από το πόσο ευφάνταστοι και καταπληκτικοί είναι σε αυτό που δημιουργούν», τόνισε η επιμελήτρια της έκθεσης, αναφερόμενη στους συμμετέχοντες καλλιτέχνες. «Κάθε φορά που βλέπω έργα που προτείνονται από τους καλλιτέχνες, αφού βεβαίως τους δίνεται ικανό και σοβαρό υλικό αφετηρίας, εντυπωσιάζομαι. Οι καλλιτέχνες, όταν τους αντιμετωπίσεις σοβαρά και τους δώσεις σωστό θεματικό πλαίσιο και επαρκές υλικό, γοητεύονται», σημείωσε.
Η φορεσιά αναδεικνύει γνώση της παράδοσης και σοφία στη διαχείριση υλικών
Μικρά κοσμήματα, ζωγραφικά έργα, ενδύματα, γλυπτά, κατασκευές, παρουσιάζονται στην έκθεση, μέσα από την οποία θίγονται διάφορα ζητήματα, σύμφωνα με την επιμελήτριά της.
«Κάποιοι καλλιτέχνες ασχολήθηκαν με αποτροπαϊκά σύμβολα που βλέπουμε στις φορεσιές. Κάποιοι ασχολήθηκαν με τα χρώματα που είναι κυρίαρχα, για παράδειγμα το κόκκινο ή το μαύρο. Και τα δύο έχουν σημασία. Δεν είναι απλά διάκοσμος. Τα λουλούδια σε κάποιες φορεσιές για μένα είναι η αναγέννηση», σημείωσε, τονίζοντας ότι η έκθεση αναδεικνύει και το γυναικείο ζήτημα.
Η γυναικεία φορεσιά έχει και κάποια κομμάτια που δεν τα βλέπει κανείς, που είναι κεντημένα επίπονα και τα διακρίνει μόνο εκείνη που τα έχει φτιάξει και ενδεχομένως κάποιος που είναι κοντά της, διευκρίνισε. «Για εμένα η ιδέα της φορεσιάς είναι κάτι πάρα πολύ σημαντικό, γιατί ουσιαστικά αναδεικνύει μια γνώση της παράδοσης, μια συνέχεια, μια σοφία στη διαχείριση των υλικών», επισήμανε η Ίρις Κρητικού. «Αγαπώ και μελετώ τις φορεσιές σε όλη την Ελλάδα. Είναι τελείως διαφορετικές εκείνες στα νησιά του Αιγαίου, στη Σίφνο, στην Κάσο, στη Σαντορίνη ή στα Επτάνησα. Σε αυτές βλέπουμε χρήση υφασμάτων που έφερναν πλούσιοι καπετάνιοι, μεταξωτά, βελούδα», ανέφερε.
«Στην Ήπειρο, τη Μακεδονία, ουσιαστικά η φορεσιά είναι φτιαγμένη με μια οικονομία υλικών, τα οποία υπάρχουν μέσα στο σπίτι. Στο σπίτι δημιουργείται το νήμα, στο σπίτι υφαίνεται το ύφασμα, στο σπίτι κεντιέται. Και όμως, είναι εντυπωσιακό πώς αυτή η γυναίκα έχει αυτή τη σοφία και την αισθητική να φτιάξει αυτά τα αριστουργήματα. Αυτό δεν παύει να με γοητεύει και θεωρώ ότι αυτό ακριβώς γοητεύει και τους καλλιτέχνες», επισήμανε, τονίζοντας ότι «όταν οι καλλιτέχνες ενσκήπτουν στον αρχικό πυρήνα, ξαναασχολούμαστε όλοι με τον αρχικό πυρήνα».
Η έκθεση «Χρυσά και μάλλινα γαϊτάνια με τα χρυσά στριφτά κορδόνια» εντάσσεται στον πολυσχιδή προγραμματισμό του ΙΜΜΑ, ενός Ιδρύματος που υπηρετεί συστηματικά τη μελέτη, την τεκμηρίωση και τη διάχυση της νεότερης ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μακεδονίας. Για εμάς, η ιστορία δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο έρευνας, αλλά ζωντανό υλικό διαλόγου με το παρόν και το μέλλον — ιδίως σε μια πόλη όπως η Θεσσαλονίκη, όπου οι στρώσεις της μνήμης παραμένουν ορατές και ενεργές, επισήμανε η διευθύντρια του ΙΜΜΑ, Αθηνά Παυλίδου.
Τα τελευταία χρόνια, το ΙΜΜΑ επενδύει συνειδητά στον σχεδιασμό εικαστικών εκθέσεων σύγχρονης δημιουργίας, οι οποίες αναπτύσσουν έναν γόνιμο διάλογο με το παρελθόν, δίνοντας βήμα τόσο σε καταξιωμένους όσο και σε νεότερους καλλιτέχνες. Η παρούσα έκθεση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στρατηγικής, καθώς συνδυάζει την ιστορία και την παράδοση της μακεδονικής γης με τη σύγχρονη εικαστική έκφραση, φέρνοντας τις συλλογές του Μουσείου σε δημιουργική συνομιλία με το σήμερα.
«Γνωρίζοντας το πλούσιο και μακρόχρονο έργο της Ίριδας Κρητικού στη σύλληψη, την επιμέλεια και την υλοποίηση εκθέσεων που γεφυρώνουν δημιουργικά το παρελθόν με το παρόν, η συνεργασία μας μαζί της αποτελεί ιδιαίτερη χαρά και τιμή για το Ίδρυμά μας. Την ευχαριστούμε θερμότατα και ελπίζουμε η έκθεση να αποτελέσει μόνο την αρχή για πολλές ακόμη μαζί της», ανέφερε η κ. Παυλίδου.
Τα εγκαίνια της ομαδικής εικαστικής έκθεσης «Χρυσά και μάλλινα γαϊτάνια με τα χρυσά στριφτά κορδόνια» θα πραγματοποιηθούν αύριο, Παρασκευή 13 Φεβρουαρίου 2026, στις 19:00, στους μόνιμους εκθεσιακούς χώρους του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα.
Στην έκθεση συμμετέχουν οι:
Χριστίνα Αθανασούλα-Μαντζαβίνου, Λέλα Αρβανίτη, Αριάδνη Βιταστάλη, Μαίρη Γαλάνη-Κρητικού, Τάνια Δημητρακοπούλου, Μαρία Διακοδημητρίου, Χριστίνα Δουζένη, Ειρήνη Ζαΐμη, Κατερίνα Καλιτσουνάκη, Δέσποινα Καλλιγά, Βάσω Καλουδιώτη, Γεωργία Καρακούση, Βασίλης Κιλιτσλής, Αναστάσης Μαδαμόπουλος, Βαρβάρα Μαλτέζου, Λυδία Μαργαρώνη, Μηνάς Μαυρικάκης, Γιώτης Μπαλοδήμος, Μάνος Μπατζόλης, Ρούλη Μπούα, Αλέκα Μυρίλλα, Διονυσία Παπαδοπούλου, Μαριέττα Παπαχειμώνα, Βαγγέλης Πολύζος, Μιχάλης Σακαλής, Κατερίνα Σαράφη, Ιφιγένεια Σδούκου, Ζωή Σεκλειζιώτη, Ελένη Σιούστη, Χρύσα Σκορδάκη, Κατερίνα Σταθάτου, Μαρίνα Στελλάτου, Κωνσταντίνα Τζαβιδοπούλου, Ζέφη Τιφτικτσόγλου, Νίκος Τριανταφύλλου, Κλαίρη Τσαλουχίδη-Χατζημηνά, Αργύρης Χατζημαλλής.
Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 13 Μαρτίου 2026.