Η τραγωδία που εκτυλίχθηκε το βράδυ της Τρίτης ανοιχτά της Χίου, με αποτέλεσμα τον θάνατο 15 Αφγανών μεταναστών –ανάμεσά τους γυναίκες και παιδιά– δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη πολύνεκρο ναυάγιο στο Αιγαίο.
Τα μέχρι τώρα στοιχεία, οι μαρτυρίες διασωθέντων, οι επίσημες ανακοινώσεις αλλά και όσα δεν έχουν καταγραφεί, συγκροτούν μια υπόθεση γεμάτη κενά, αντιφάσεις και πολιτικές σκιές. Πέντε βασικά σημεία αναδεικνύονται ως κομβικά για την κατανόηση όσων συνέβησαν.
Το ανεξήγητο ελιγμό του φουσκωτού
Κεντρικό ερώτημα παραμένει γιατί το φουσκωτό σκάφος των μεταναστών φέρεται να κινήθηκε προς το περιπολικό του Λιμενικού αντί να απομακρυνθεί. Σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή, ο κυβερνήτης του σκάφους του Λιμενικού κάλεσε μέσω σειρήνας και μεγαφώνου το φουσκωτό να σταματήσει, όμως ο χειριστής του ανέπτυξε ταχύτητα, πραγματοποίησε επικίνδυνους ελιγμούς και τελικά εμβόλισε το περιπολικό.
Ωστόσο, ακόμη και σε συνθήκες πανικού, η στοιχειώδης και ενστικτώδης αντίδραση ενός οδηγού είναι να απομακρυνθεί από το σκάφος που τον καταδιώκει. Μαρτυρίες διασωθέντων αναφέρουν ότι το πλήρωμα του περιπολικού άναψε ισχυρό προβολέα και έριξε φως στο φουσκωτό, γεγονός που –κατά τις ίδιες πηγές– προκάλεσε πανικό. Υπό αυτό το καθεστώς φόβου, ο χειριστής φέρεται να έστριψε απότομα το τιμόνι, οδηγώντας στη σύγκρουση. Άλλοι επιβαίνοντες δηλώνουν ότι ήταν σκυμμένοι και στοιβαγμένοι, χωρίς οπτική επαφή, και αντιλήφθηκαν μόνο το χτύπημα και την ανατροπή.
Επιχείρηση αποτροπής εντός ελληνικών χωρικών υδάτων
Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, το φουσκωτό εντοπίστηκε εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Χίου και Οινουσσών. Αυτό το στοιχείο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς σε τέτοιες περιπτώσεις οποιαδήποτε ενέργεια αποτροπής αντίκειται στο διεθνές δίκαιο και στις υποχρεώσεις έρευνας και διάσωσης.
Η διεθνής ναυτική πρακτική, αλλά και οι συμβάσεις που δεσμεύουν την Ελλάδα, επιβάλλουν ως απόλυτη προτεραιότητα τη διάσωση ανθρώπινων ζωών, ιδίως όταν πρόκειται για υπερφορτωμένα και επισφαλή σκάφη. Το κατά πόσο η επιχείρηση που εξελίχθηκε εκείνο το βράδυ κινήθηκε εντός αυτού του πλαισίου αποτελεί βασικό αντικείμενο της προανάκρισης και των ανεξάρτητων ερευνών.
Η κάμερα που δεν κατέγραψε τίποτα
Όπως και στο ναυάγιο της Πύλου, έτσι και στη Χίο, η κάμερα του περιπολικού σκάφους του Λιμενικού δεν ήταν ενεργοποιημένη. Η εξήγηση που δίνεται από πηγές του υπουργείου είναι ότι η χρήση της δεν κρίθηκε αναγκαία από τον κυβερνήτη και ότι πρόκειται για «υποβοηθητικό εργαλείο».
Το γεγονός αυτό εγείρει σοβαρά ερωτήματα. Το Λιμενικό Σώμα έχει επανειλημμένα κατηγορηθεί για παράνομα pushbacks, ενώ η Ελλάδα έχει καταδικαστεί πολλές φορές από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για αντίστοιχες πρακτικές. Παράλληλα, σκάφη που χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Frontex και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλουν να διαθέτουν και να χρησιμοποιούν κάμερες ακριβώς για λόγους διαφάνειας και λογοδοσίας. Η απουσία οπτικού υλικού αφήνει την υπόθεση να στηρίζεται αποκλειστικά σε αντικρουόμενες μαρτυρίες.
Τα τεχνικά ερωτήματα για τη σύγκρουση
Πηγές του Λιμενικού αναφέρουν ότι το φουσκωτό κινούνταν με ταχύτητα που άγγιζε τους 30 κόμβους. Ωστόσο, ναυτικοί με γνώση του αντικειμένου θέτουν σοβαρές αμφιβολίες για το κατά πόσο ένα φουσκωτό μήκους οκτώ μέτρων, φορτωμένο με περίπου 40 άτομα, μπορεί να αναπτύξει τέτοια ταχύτητα με ασφάλεια ή και καθόλου.
Παράλληλα, φωτογραφίες που έδωσε στη δημοσιότητα το αρχηγείο του Λιμενικού με τις ζημιές στο περιπολικό σκάφος έχουν προκαλέσει σχόλια, καθώς –σύμφωνα με ειδικούς– δεν φαίνεται να αντιστοιχούν σε μια σύγκρουση τέτοιας σφοδρότητας ώστε να κοστίσει τη ζωή σε 15 ανθρώπους. Τα τεχνικά αυτά ζητήματα αναμένεται να εξεταστούν στο πλαίσιο της Ενορκης Διοικητικής Εξέτασης που διατάχθηκε.
Πολιτικές δηλώσεις και προειλημμένα συμπεράσματα
Πριν ακόμη ολοκληρωθεί οποιαδήποτε έρευνα, ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης δήλωσε από το βήμα της Βουλής ότι ο ίδιος «πιστεύει το Λιμενικό», κατηγορώντας την αντιπολίτευση ότι υιοθετεί την αφήγηση των διακινητών. Σε μια υπόθεση με 15 νεκρούς, τέτοιες δηλώσεις εύλογα εκλαμβάνονται ως πολιτική πίεση και παρέμβαση στη διερεύνηση.
Η ιστορία της Πύλου λειτουργεί ως βαριά σκιά: τότε, όσοι έθεταν ερωτήματα για τη στάση του Λιμενικού κατηγορούνταν ως «φερέφωνα των διακινητών», για να ακολουθήσουν αργότερα κακουργηματικές διώξεις σε βάρος 17 στελεχών του Σώματος. Το προηγούμενο αυτό καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη θεσμικής αυτοσυγκράτησης.
Η κοινωνική διάσταση και η απανθρωποποίηση
Πέρα από τις θεσμικές και επιχειρησιακές πτυχές, το ναυάγιο της Χίου ανέδειξε και μια σκοτεινή κοινωνική πραγματικότητα. Μεγάλος αριθμός σχολίων στο διαδίκτυο εκφράζει είτε αδιαφορία είτε ακόμη και ικανοποίηση για τον θάνατο των 15 Αφγανών. Τα σχόλια αυτά δεν προέρχονται μόνο από πραγματικούς χρήστες, αλλά και από οργανωμένους μηχανισμούς προπαγάνδας.
Η απανθρωποποίηση συγκεκριμένων ομάδων ανθρώπων υπήρξε διαχρονικά θεμέλιο του φασισμού. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η διαμαρτυρία που οργανώθηκε χθες το βράδυ στη Χίο, με κατοίκους να αφήνουν φαναράκια στη θάλασσα στη μνήμη των νεκρών, αποτέλεσε μια σπάνια και ηχηρή υπενθύμιση ανθρωπιάς.
Οι έρευνες σε εξέλιξη και τα ανοιχτά ερωτήματα
Από τους 24 διασωθέντες, οι περισσότεροι νοσηλεύτηκαν με κατάγματα και ρήξη εσωτερικών οργάνων, ενώ ανάμεσά τους βρίσκονται 11 παιδιά. Ένας υπήκοος Μαρόκου συνελήφθη ως φερόμενος διακινητής, αφού αναγνωρίστηκε από δύο μάρτυρες. Η προανάκριση διεξάγεται από το Λιμεναρχείο Χίου, ενώ έχει διαταχθεί ΕΔΕ που ανατέθηκε, με απόφαση της ηγεσίας του Λιμενικού, σε ανώτατο αξιωματικό από το αρχηγείο, ώστε –όπως αναφέρεται– να διασφαλιστεί η σοβαρότητα της διαδικασίας. Παράλληλα, αναμένονται έρευνες από ανεξάρτητες Αρχές, όπως ο Συνήγορος του Πολίτη.
Το πώς ακριβώς χάθηκαν 15 ζωές, αν μπορούσε η τραγωδία να αποτραπεί και αν υπάρχουν ποινικές και πολιτικές ευθύνες, παραμένει ανοιχτό. Μέχρι να δοθούν απαντήσεις, το ναυάγιο της Χίου δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς ένα «δυστύχημα», αλλά μια υπόθεση που αγγίζει τον πυρήνα του κράτους δικαίου και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
