Οι «Στοιχειώδεις μορφές του θρησκευτικού βίου» και η ελληνική εκδοτική αποκατάσταση ενός κλασικού
Ο Εμίλ Ντυρκέμ (1858–1917) δεν υπήρξε απλώς ένας από τους ιδρυτές της κοινωνιολογίας· υπήρξε ο στοχαστής που μετέτρεψε την κοινωνία από αφηρημένη έννοια σε επιστημονικό αντικείμενο. Πάνω από έναν αιώνα μετά τη δημοσίευση των «Στοιχειωδών μορφών του θρησκευτικού βίου» (1912), το έργο του επιστρέφει στο ελληνικό κοινό με τρόπο υποδειγματικό: η πρώτη πλήρης μετάφραση του βιβλίου κυκλοφόρησε το 2025 από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ), σε μετάφραση και εκδοτική επιμέλεια του Μύρωνα Αχείμαστου, πλαισιωμένη από δύο ογκώδεις και πυκνές μελέτες – την «Εισαγωγή στις “Στοιχειώδεις μορφές του θρησκευτικού βίου”» (2019) και τον «Υπομνηματισμό στις “Στοιχειώδεις μορφές του θρησκευτικού βίου”» (2025).
Το ερώτημα που αναδύεται δεν είναι μόνο τι λέει ο Ντυρκέμ για τη θρησκεία, αλλά και γιατί αυτό το έργο, μαζί με την εξαντλητική εργασία του Αχείμαστου, παραμένει κρίσιμο σήμερα – επιστημονικά, πολιτικά και πολιτισμικά.
Το ιερό και το βέβηλο: η θεμελιώδης διάκριση της κοινωνίας
Στον πυρήνα της ντυρκεμιανής ανάλυσης βρίσκεται μια διάκριση που, για τον ίδιο, διατρέχει κάθε γνωστή κοινωνία: το ιερό και το βέβηλο. Η θρησκεία δεν ορίζεται ως σύνολο μεταφυσικών πεποιθήσεων ή ως παραλογισμός προεπιστημονικών κοινωνιών, αλλά ως ένα σύστημα συλλογικών αναπαραστάσεων και πρακτικών που οργανώνουν τον κοινωνικό βίο.
Μελετώντας τον τοτεμισμό στις αυστραλιανές φυλές, ο Ντυρκέμ απορρίπτει την ιεραρχική αντίληψη που θεωρεί αυτές τις μορφές θρησκείας «κατώτερες». Αντιθέτως, τις αντιμετωπίζει ως στοιχειώδεις – όχι πρωτόγονες, αλλά θεμελιακές. Εκεί, στις πιο απλές κοινωνικές μορφές, μπορεί κανείς να διακρίνει καθαρότερα τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η κοινωνία συγκροτεί τον εαυτό της.
Το τοτέμ δεν είναι απλώς ένα ζώο ή ένα φυτό. Είναι το σύμβολο της ίδιας της κοινωνικής ομάδας. Όταν η ομάδα λατρεύει το τοτέμ της, στην πραγματικότητα λατρεύει την ίδια την κοινωνία της. Το ιερό, με άλλα λόγια, δεν βρίσκεται εκτός του κόσμου: είναι η κοινωνία ως υπερβατική δύναμη που υπερβαίνει τα άτομα και τα συγκροτεί.
Από την κοινωνία στο άτομο – και όχι το αντίστροφο
Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά σημεία της σκέψης του Ντυρκέμ είναι η αντιστροφή της κυρίαρχης φιλελεύθερης και ατομοκεντρικής λογικής. Η θρησκεία, όπως και κάθε βασικός κοινωνικός θεσμός, δεν ξεκινά από το άτομο για να καταλήξει στο συλλογικό. Η διαδρομή είναι αντίστροφη: από την κοινωνία προς το άτομο.
Οι τελετουργίες, οι απαγορεύσεις, τα σύμβολα και οι μύθοι λειτουργούν ως μηχανισμοί κοινωνικής ενοποίησης. Ενισχύουν τη συλλογική ταυτότητα, παράγουν συναισθηματική ένταση και εμπεδώνουν την αίσθηση του «εμείς». Το άτομο αποκτά νόημα, θέση και προσανατολισμό μέσα σε αυτό το πλέγμα συλλογικών αναφορών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η περίφημη έννοια της συλλογικής συνείδησης δεν είναι ένα αφηρημένο φιλοσοφικό σχήμα, αλλά η ίδια η κοινωνική πραγματικότητα που επιβάλλεται, διαμορφώνει και ταυτόχρονα καθιστά δυνατή την ατομική εμπειρία.
Η πορεία από τη φιλοσοφία στην κοινωνιολογία
Στην εκτενή εισαγωγή του, ο Μύρων Αχείμαστος χαρτογραφεί με ακρίβεια τη διανοητική διαδρομή του Ντυρκέμ από τη φιλοσοφία προς την κοινωνιολογία. Αναδεικνύει τις επιρροές του από τον Αύγουστο Κοντ, αλλά και από τους ανθρωπολόγους της εποχής, ενώ δείχνει πώς ο Ντυρκέμ συγκροτεί σταδιακά μια αυτόνομη κοινωνιολογία της θρησκείας.
Κεντρικό ρόλο παίζει εδώ η έννοια της «μορφής» ως κοινωνικού σχήματος και η συγκριτική μέθοδος. Ο Ντυρκέμ δεν ενδιαφέρεται για μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά για τις δομικές ομολογίες που επιτρέπουν τη γενίκευση. Τα αυστραλιανά τοτεμικά κλαν λειτουργούν ως μικρογραφίες της κοινωνίας εν γένει – μια ιδέα που, όπως σημειώνει ο Αχείμαστος, αποτέλεσε επιστημονική και επιστημολογική επανάσταση.
Γιατί ο Ντυρκέμ είναι κλασικός
Όπως επισημαίνει ο ίδιος ο Μ. Αχείμαστος, ο Ντυρκέμ θεωρείται κλασικός όχι μόνο για την κοινωνιολογία, αλλά για το σύνολο των κοινωνικών επιστημών. Η συμβολή του στην κοινωνική ανθρωπολογία, ειδικά στη μελέτη του τοτεμισμού, παραμένει σημείο αναφοράς. Η ιδέα της κοινωνίας ως αυτόνομης πραγματικότητας, με δικούς της νόμους και μηχανισμούς, διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε μέχρι σήμερα.
Εξίσου καθοριστική υπήρξε η μεθοδολογική του προσέγγιση: ο προκαταρκτικός ορισμός του επιστημονικού αντικειμένου, η αυστηρότητα στην ανάλυση και η εμμονή στην εμπειρική τεκμηρίωση εξακολουθούν να εφαρμόζονται ανελλιπώς. Δεν είναι τυχαίο ότι το περιοδικό «L’Année sociologique», στο οποίο ο Ντυρκέμ αφιέρωσε εξαντλητική εργασία, θεωρείται από πολλούς το σημαντικότερο περιοδικό κοινωνικών επιστημών διαχρονικά.
Μετάφραση, υπομνηματισμός και είκοσι χρόνια έρευνας
Η ελληνική έκδοση των «Στοιχειωδών μορφών» δεν είναι απλώς μια μετάφραση. Είναι το αποτέλεσμα μιας εικοσαετούς ερευνητικής διαδρομής. Όπως εξηγεί ο Αχείμαστος, η ακριβής απόδοση των όρων προϋπέθετε συστηματική γνώση του συνολικού έργου του Ντυρκέμ, αλλά και βαθιά εμπειρία της ελληνικής γλώσσας.
Ο υπομνηματισμός και ο σχολιασμός του έργου –πρωτοφανής όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα αλλά και διεθνώς στις ντυρκεμιανές σπουδές– φωτίζουν πηγές, έννοιες, παρανοήσεις και εθνογραφικές αδυναμίες, χωρίς να αποδυναμώνουν τη θεωρητική ισχύ του έργου. Αντιθέτως, εντάσσουν τον Ντυρκέμ στο ιστορικό και επιστημονικό του πλαίσιο, καθιστώντας τον πιο κατανοητό και πιο επίκαιρο.
Ο Ντυρκέμ και η ελληνική κοινωνιολογία
Η υποδοχή του Ντυρκέμ στην Ελλάδα υπήρξε, σύμφωνα με τον Αχείμαστο, περιορισμένη. Η ελληνική κοινωνιολογία στράφηκε κυρίως προς τον Μαρξ και τον Βέμπερ, για λόγους βαθιά πολιτικούς και ιδεολογικούς. Ο Ντυρκέμ έμεινε στο περιθώριο, συχνά παρεξηγημένος ως συντηρητικός θεωρητικός της κοινωνικής συνοχής.
Η έρευνα του Αχείμαστου δείχνει το αντίθετο: ο Ντυρκέμ υπήρξε πολιτικά ριζοσπάστης και επιστημονικά προσανατολισμένος στη λογική της επαναστατικής κοινωνικής μεταβολής. Η αποκατάσταση αυτής της διάστασης δεν αφορά μόνο την ιστορία των ιδεών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε σήμερα την κοινωνία, τη συλλογικότητα και τη δυνατότητα της αλλαγής.
Ένα ανοιχτό ερευνητικό πρόγραμμα
Η ενασχόληση του Μ. Αχείμαστου με τον Ντυρκέμ δεν ολοκληρώνεται εδώ. Στα σκαριά βρίσκονται η μονογραφία «Ντυρκέμ και ανθρωπολογία», η μετάφραση της «Αυτοκτονίας» και η συμμετοχή σε κρίσιμες κριτικές εκδόσεις των έργων του Γάλλου κοινωνιολόγου. Πρόκειται για ένα συνεκτικό ερευνητικό πρόγραμμα που φιλοδοξεί να επανεντάξει τον Ντυρκέμ στον ζωντανό διάλογο των κοινωνικών επιστημών.
Περισσότερο από εκατό χρόνια μετά, οι «Στοιχειώδεις μορφές του θρησκευτικού βίου» μας υπενθυμίζουν ότι, πίσω από τα σύμβολα, τις τελετουργίες και τις πεποιθήσεις, βρίσκεται πάντα η κοινωνία – αυτή η αόρατη αλλά πανίσχυρη δύναμη που, όπως θα έλεγε ο Ντυρκέμ, δεν παύει ποτέ να λατρεύει τον εαυτό της.