Υπάρχουν στιγμές που μια είδηση λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός. Δεν αποκαλύπτει μόνο τα γεγονότα, αλλά ξεγυμνώνει και εκείνους που τα αφηγούνται και έχουν το καθήκον να τα ερευνούν.
Η υπόθεση της Λόρας, της 16χρονης από την Πάτρα που δηλώθηκε ως εξαφανισμένη και κατέληξε να μετατραπεί σε τηλεοπτικό υπερθέαμα, δεν είναι απλώς ένα δημοσιογραφικό φιάσκο. Είναι μια συνολική αποτυχία επαγγελματισμού, κρίσης και στοιχειώδους ηθικής.
Και αυτή τη φορά, η αποτυχία ήταν τόσο κραυγαλέα που δεν επιδέχεται δικαιολογίες.
Από την ενημέρωση στο θέαμα
Η εξαφάνιση ενός ανηλίκου είναι αντικειμενικά μείζον θέμα. Απαιτεί κινητοποίηση, προσοχή, διασταύρωση στοιχείων και υπευθυνότητα. Τα ΜΜΕ οφείλουν να συμβάλουν, όχι να σκηνοθετούν.
Αντί γι’ αυτό, ζήσαμε για μία ακόμη φορά ένα τηλεοπτικό και ψηφιακό σαφάρι. Δελτία ειδήσεων, πρωινές εκπομπές, sites και πάνελ «μαρτύρων» έστησαν ένα καθημερινό σίριαλ. Η κοπέλα παρουσιαζόταν να περιφέρεται από γειτονιά σε γειτονιά της Αθήνας, από του Ζωγράφου ως την Ομόνοια και να εμφανίζεται σε πλατείες, σε μαγαζιά, σε σταθμούς. Κάθε «κάποιος κάπου την είδε» γινόταν έκτακτη είδηση. Κάθε φήμη βαφτιζόταν πληροφορία. Κάθε υπόθεση, «αποκάλυψη».
Δημιουργήθηκε ένα παράλληλο, φαντασιακό σύμπαν, με γραφικά, αναπαραστάσεις και τηλεοπτικές εικονοποιήσεις, λες και επρόκειτο για αστυνομική σειρά.
Μόνο που δεν ήταν σειρά. Ήταν η ζωή ενός πραγματικού παιδιού.
Και το πιο οξύμωρο; Το παιδί δεν βρισκόταν καν εκεί.
Όταν η πραγματικότητα διαψεύδει το αφήγημα
Η Λόρα είχε φύγει στο εξωτερικό σχεδόν από την αρχή. Ενώ τα ελληνικά μέσα «την εντόπιζαν» καθημερινά στην Αθήνα, εκείνη βρισκόταν ήδη σε άλλη χώρα.
Αυτό δεν είναι απλώς λάθος εκτίμηση. Είναι κατάρρευση βασικών κανόνων ρεπορτάζ.
Σημαίνει ότι:
οι πληροφορίες δεν διασταυρώθηκαν,
οι πηγές δεν ελέγχθηκαν,
οι υποθέσεις παρουσιάστηκαν ως γεγονότα,
και η αγωνία μιας οικογένειας μετατράπηκε σε τηλεοπτικό προϊόν.
Με άλλα λόγια, δεν μιλάμε για αστοχία. Μιλάμε για συστημική προχειρότητα, τροφοδοτούμενη από τη δίψα για νούμερα και clicks.
Η βιομηχανία του ανθρώπινου δράματος
Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Έχουμε ξαναδεί την ίδια συνταγή: τραγωδίες που γίνονται πολυήμερα σίριαλ, ιδιωτικές ζωές που διαλύονται στο όνομα της «ενημέρωσης», ατελείωτες ώρες τηλεοπτικού κανιβαλισμού.
Υποθέσεις εγκλημάτων, οικογενειακές τραγωδίες, εξαφανίσεις. Κάθε φορά, το ίδιο μοτίβο: υπερβολή, δραματοποίηση, ηθικός πανικός, και στο τέλος σιωπή ή μετάθεση ευθυνών.
Σαν να μην έμαθε τίποτα ο κλάδος από τα προηγούμενα. Σαν να θεωρείται φυσιολογικό να χτίζεται τηλεθέαση πάνω σε ανθρώπινο πόνο.
Η ελληνική δημοσιογραφία δείχνει να έχει υιοθετήσει μια επικίνδυνη λογική: αν κάτι «πουλάει», τότε δικαιολογείται. Ακόμη κι αν δεν είναι ακριβές. Ακόμη κι αν δεν είναι αληθινό.
Οι εύκολες δικαιολογίες και η απουσία συγγνώμης
Μετά τη διάψευση, δεν υπήρξε ουσιαστική αυτοκριτική. Ακούστηκαν τα γνωστά: «δεν γνωρίζαμε», «δεν είχαμε πλήρη εικόνα», «αυτά τα στοιχεία είχαμε τότε».
Αυτές οι φράσεις δεν αποτελούν εξήγηση. Είναι ομολογία ανεπάρκειας.
Η δημοσιογραφία δεν λειτουργεί με το «κάτι ακούσαμε». Υποτίθεται ότι λειτουργεί με επαλήθευση. Αν αυτό λείπει, δεν μιλάμε για ενημέρωση αλλά για φημολογία με μικρόφωνο.
Και όμως, ούτε μια καθαρή συγγνώμη. Ούτε προς την οικογένεια. Ούτε προς το κοινό. Ούτε προς την ίδια τη Λόρα, που έγινε άθελά της πρωταγωνίστρια σε ένα κατασκευασμένο αφήγημα.
Το βαθύτερο πρόβλημα
Το ζήτημα δεν είναι η συγκεκριμένη υπόθεση. Είναι ότι αποκαλύπτει κάτι πιο ανησυχητικό: την απώλεια κριτηρίων.
Δεν γίνεται πλέον σαφής διάκριση ανάμεσα στο σημαντικό και στο δευτερεύον, στο επιβεβαιωμένο και στο υποθετικό, στο δημόσιο συμφέρον και στην απλή περιέργεια. Η ατζέντα καθορίζεται από το τι προκαλεί συγκίνηση, όχι από το τι έχει ουσία.
Αυτό βολεύει την τηλεθέαση. Δεν υπηρετεί όμως τη δημοκρατία.
Μια κοινωνία που ενημερώνεται με όρους reality show δεν μπορεί να πάρει ώριμες αποφάσεις. Και μια δημοσιογραφία που αυτοεξευτελίζεται χάνει σταδιακά κάθε αξιοπιστία.
Αν έχει μείνει κάτι να σωθεί
Η μόνη έντιμη στάση σε τέτοιες περιπτώσεις είναι η παραδοχή του λάθους. Όχι επικοινωνιακή διαχείριση. Όχι υπεκφυγές.
Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με δικαιολογίες, αλλά με λογοδοσία.
Ίσως, έστω τώρα, χρειάζεται κάτι απλό και σπάνιο: μια καθαρή συγγνώμη. Προς το κοινό που παραπλανήθηκε. Και κυρίως προς τη Λόρα, που έγινε υλικό τηλεοπτικής κατανάλωσης.
Αν δεν μπορούμε να προστατεύσουμε ούτε την αξιοπρέπεια ενός παιδιού, τότε το πρόβλημα δεν είναι η «κρίση των media». Είναι η εξαφάνιση της ίδιας της δημοσιογραφίας.
