Τι έρχεται μετά την εποχή της παγκοσμιοποίησης, της μετανεωτερικότητας και της κυριαρχίας του χρήματος;
Ο καθηγητής Κώστας Μελάς επιχειρεί να απαντήσει στο νέο του βιβλίο «Μετά τη “μετα-εποχή” τι;», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ελληνοεκδοτική, εξετάζοντας τις μεγάλες μεταβολές που ήδη αναδιατάσσουν την οικονομία, την πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις.
Για τον συγγραφέα, η εποχή που διαμορφώθηκε τα τελευταία περίπου 50 χρόνια εισέρχεται σε βαθιά κρίση. Η επιστροφή του γεωπολιτικού ανταγωνισμού, η αντιπαράθεση ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας, η υποχώρηση των βεβαιοτήτων της παγκοσμιοποίησης και η ενίσχυση του κρατικού παράγοντα δείχνουν ότι το προηγούμενο μοντέλο οργάνωσης του κόσμου δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένο.
Την ίδια στιγμή, η Τεχνητή Νοημοσύνη και οι τεχνολογικοί κολοσσοί μετατρέπονται σε κεντρικούς παράγοντες ισχύος. Η τεχνολογία δεν αποτελεί πλέον απλώς εργαλείο οικονομικής ανάπτυξης, αλλά πεδίο ανταγωνισμού κρατών, επιχειρήσεων και πολιτικών συμφερόντων.
Στο ίδιο περιβάλλον δοκιμάζεται και η δημοκρατία. Ο Μελάς περιγράφει μια διαδικασία κατά την οποία η φιλελεύθερη δημοκρατία μετασχηματίζεται σε «μαζικοδημοκρατική μεταδημοκρατία», με το άτομο να αποδυναμώνεται ως συλλογικό και πολιτικό υποκείμενο και τις παραδοσιακές μορφές εκπροσώπησης να χάνουν μέρος της επιρροής τους.
Κρίσιμο ρόλο σε αυτή τη μεταβολή έχουν και τα social media. Σύμφωνα με την προσέγγιση του βιβλίου, το Διαδίκτυο και οι ψηφιακές πλατφόρμες δεν λειτούργησαν τελικά μόνο ως εργαλεία διεύρυνσης της δημοκρατικής συμμετοχής, αλλά δημιούργησαν νέες δυνατότητες ελέγχου, χειραγώγησης της πληροφορίας και συγκέντρωσης ισχύος.
Η «μετα-εποχή» και το τέλος των παλιών βεβαιοτήτων
Ο Κώστας Μελάς ξεκινά από τη διαπίστωση ότι η μετανεωτερική μαζικοδημοκρατία, η παγκοσμιοποιημένη οικονομία, ο σχετικισμός των αξιών και η αποθέωση του ιδιωτικού διαμόρφωσαν ένα σύστημα στο οποίο το χρήμα απέκτησε πρωταγωνιστικό ρόλο.
Η οικονομική λειτουργία του χρήματος, υποστηρίζει, έγινε ο βασικός συνεκτικός ιστός των δυτικών κοινωνιών, την ώρα που οι μεγάλες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις του 20ού αιώνα έχασαν τη δύναμή τους.
Η εξέλιξη αυτή συνδέθηκε με την υποχώρηση των συλλογικών ταυτοτήτων και την ενίσχυση ενός ατομικισμού που αντιμετωπίζει τον πολίτη περισσότερο ως καταναλωτή παρά ως ενεργό πολιτικό υποκείμενο.
Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι αν αυτό το μοντέλο μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους όρους.
Από την παγκοσμιοποίηση στον νέο γεωπολιτικό ανταγωνισμό
Η επιστροφή της γεωπολιτικής αποτελεί μία από τις βασικές αλλαγές που καταγράφει το βιβλίο. Η περίοδος κατά την οποία η οικονομική αλληλεξάρτηση θεωρήθηκε ότι θα περιορίσει τις συγκρούσεις μεταξύ μεγάλων δυνάμεων έχει δώσει τη θέση της σε έναν κόσμο όπου η οικονομία, η τεχνολογία, η ενέργεια και η στρατιωτική ισχύς συνδέονται ξανά άμεσα.
Η αντιπαράθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, η Ρωσία και η αναζήτηση νέων ισορροπιών διαμορφώνουν ένα πολύ πιο σύνθετο διεθνές σύστημα. Το κράτος επιστρέφει στο προσκήνιο, όχι ως απλός ρυθμιστής της αγοράς, αλλά ως ενεργός οικονομικός και τεχνολογικός παίκτης.
Αυτό είναι και ένα από τα σημεία όπου ο Μελάς επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από την οικονομία στην πολιτική. Το οικονομικό στοιχείο παραμένει καθοριστικό, όμως το πρωτείο του πολιτικού επανέρχεται στο επίκεντρο.
Η δημοκρατία σε τρεις φάσεις
Στην ανάλυση του βιβλίου, η δημοκρατία έχει περάσει από τρεις μεγάλες φάσεις. Η σημερινή συγκυρία χαρακτηρίζεται από την κρίση τόσο του σοσιαλισμού όσο και του κλασικού φιλελευθερισμού και την ανάδειξη της φιλελεύθερης δημοκρατίας του Κέντρου ως κυρίαρχης τάσης.
Πρόκειται για μια μετάβαση που δεν αφορά μόνο τις πολιτικές ισορροπίες. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η σχέση πολίτη, κράτους και οικονομίας.
Ο συγγραφέας ασκεί παράλληλα κριτική στη λογική του «μικρότερου κακού», θεωρώντας ότι μπορεί να λειτουργήσει ως άλλοθι πολιτικής αδράνειας. Η επιλογή ανάμεσα σε διαθέσιμες πολιτικές λύσεις δεν μπορεί, κατά την προσέγγισή του, να υποκαταστήσει τη συζήτηση για το ποια δημοκρατία και ποιο πολιτικό σύστημα χρειάζονται οι κοινωνίες.
Από τον ψηφιακό στον κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας
Ένα από τα κεντρικά σημεία του βιβλίου είναι η περιγραφή της μεταμόρφωσης του καπιταλισμού.
Από τον ανταγωνιστικό καπιταλισμό του 19ου αιώνα, το σύστημα πέρασε στον μονοπωλιακό και χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, στη συνέχεια στον ψηφιακό καπιταλισμό και ακολούθως στον καπιταλισμό της πλατφόρμας.
Το επόμενο στάδιο, σύμφωνα με τον Μελά, είναι ο κρατικός καπιταλισμός της πλατφόρμας. Κράτη και τεχνολογικοί κολοσσοί συνδέονται πλέον με τρόπους που μεταβάλλουν την ίδια τη σχέση δημόσιας και ιδιωτικής ισχύος.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες αποκτούν χαρακτηριστικά υποδομών στρατηγικής σημασίας. Τα δεδομένα, οι αλγόριθμοι, η υπολογιστική ισχύς και η πρόσβαση στην πληροφορία μετατρέπονται σε στοιχεία πολιτικής και οικονομικής ισχύος.
Η τεχνολογία ως νέο πεδίο εξουσίας
Η κυριαρχία της τεχνοεπιστήμης αποτελεί μία ακόμη βασική διάσταση της νέας εποχής. Οι αλγόριθμοι και η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν λειτουργούν σε πολιτικό κενό. Εντάσσονται σε οικονομικά και κρατικά συστήματα ισχύος.
Ο Μελάς αμφισβητεί έτσι την ιδέα μιας τεχνολογικής προόδου που εξελίσσεται αυτόνομα και ουδέτερα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος ελέγχει την τεχνολογία, ποιος θέτει τους κανόνες και ποιος αποκομίζει τα οφέλη από τη χρήση της.
Στην ίδια λογική εντάσσεται και η κριτική προς τις ψηφιακές πλατφόρμες. Το Διαδίκτυο μπορεί να προσφέρει πρωτοφανείς δυνατότητες επικοινωνίας, ταυτόχρονα όμως δημιουργεί μηχανισμούς συγκέντρωσης δεδομένων και επιρροής που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από ισχυρούς οικονομικούς και πολιτικούς φορείς.
Από το χρήμα στα κρυπτονομίσματα και την ιδιωτικοποίηση της οικονομικής ισχύος
Η ιδιωτικοποίηση επεκτείνεται, σύμφωνα με την ανάλυση του βιβλίου, ακόμη και στο ίδιο το χρήμα. Τα κρυπτονομίσματα αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας διαδικασίας κατά την οποία η νομισματική λειτουργία απομακρύνεται από τις παραδοσιακές κρατικές δομές.
Το φαινόμενο εντάσσεται στη γενικότερη τάση αποδυνάμωσης των συλλογικών θεσμών και μεταφοράς λειτουργιών σε ιδιωτικές ή τεχνολογικά ελεγχόμενες υποδομές.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτή η μετατόπιση θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη ελευθερία ή σε μια νέα συγκέντρωση ισχύος στα χέρια όσων ελέγχουν τις υποδομές.
Το επόμενο σύνορο: ο διαστημικός καπιταλισμός
Η ανάλυση του Κώστα Μελά δεν σταματά στον ψηφιακό κόσμο. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της είναι η εκτίμηση ότι το Διάστημα θα αποτελέσει σταδιακά νέο πεδίο οικονομικού και γεωπολιτικού ανταγωνισμού.
Η εξέλιξη προς τον διαστημικό καπιταλισμό της πλατφόρμας και, στη συνέχεια, προς τον διαστημικό κρατικό καπιταλισμό της πλατφόρμας μπορεί να μεταβάλει σημαντικά τους συσχετισμούς ισχύος.
Οι συνθήκες στο Διάστημα διαφέρουν ριζικά από εκείνες στη Γη και η αξιοποίηση των νέων υποδομών μπορεί να δημιουργήσει οικονομικές και στρατηγικές δυνατότητες που σήμερα βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο.
Η κατάκτηση του Διαστήματος δεν αφορά πλέον μόνο την εξερεύνηση. Αφορά επικοινωνίες, δεδομένα, ενέργεια, δορυφορικές υποδομές, άμυνα και νέες αγορές. Για τον λόγο αυτό μπορεί να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα πεδία του ανταγωνισμού των επόμενων δεκαετιών.
Τρεις δρόμοι μετά τη «μετα-εποχή»
Στο τέλος της διαδρομής, ο Μελάς δεν προβλέπει μία και μοναδική εξέλιξη. Περιγράφει τρεις διαφορετικούς δρόμους.
Ο πρώτος είναι η αντιδημοκρατική ρήξη και η τεχνο-ολιγαρχική στρατηγική του «Σκοτεινού Διαφωτισμού», μιας αντίληψης που αμφισβητεί τις δημοκρατικές δομές και επιδιώκει νέες μορφές συγκέντρωσης εξουσίας.
Ο δεύτερος είναι η πολυπολική ψηφιακή τάξη, στην οποία ο κόσμος κατακερματίζεται σε εθνικά και περιφερειακά τεχνολογικά οικοσυστήματα. Η παγκόσμια ψηφιακή αγορά θα μπορούσε έτσι να αντικατασταθεί από διαφορετικές ζώνες τεχνολογικής, οικονομικής και πολιτικής επιρροής.
Ο τρίτος είναι η δημοκρατική και κοινωνική διέξοδος: οι ψηφιακές πλατφόρμες να αντιμετωπιστούν ως κοινωφελείς υποδομές και να τεθούν υπό δημόσιο ή συνεταιριστικό έλεγχο.
Το διακύβευμα της επόμενης δεκαετίας
Οι τρεις αυτές εκδοχές δεν θα εξελιχθούν ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες μεγάλες κρίσεις του πλανήτη. Η οικολογική καταστροφή, οι πόλεμοι, η ενεργειακή αστάθεια, η τεχνολογική μετάβαση και το ενδεχόμενο συστημικού χάους λειτουργούν ως περιορισμοί και ταυτόχρονα ως επιταχυντές των αλλαγών.
Το βασικό ερώτημα του βιβλίου «Μετά τη “μετα-εποχή” τι;» είναι επομένως πολιτικό. Ποιος θα ελέγξει τις νέες υποδομές ισχύος και με ποιους θεσμούς θα οργανωθεί η κοινωνία στην επόμενη φάση;
Για τον Κώστα Μελά, η Ιστορία δεν προσφέρει έτοιμη απάντηση. Οι εξελίξεις της επόμενης δεκαετίας θα διαμορφωθούν από τις πολιτικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές συγκρούσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη.
Και αυτό είναι ίσως το βασικό διακύβευμα της «μετα-εποχής»: όχι η πρόβλεψη ενός συγκεκριμένου μέλλοντος, αλλά η κατανόηση των δυνάμεων που μπορούν να οδηγήσουν τον κόσμο σε διαφορετικές κατευθύνσεις.
